Amortizatsiya ajratmalari

Amortizatsiya ajratmalari — mahsulot tannarxiga kiritiladigan asosiy fondlar amortizatsiyasi summasi; asosiy fondlarni qisman tiklash (kapital taʼmir va yangilash) va toʻliq tiklash (renovatsiya) fondlarini yaratishga xizmat qiladi. Amortizatsiya ajratmalari meʼyorlari asosiy fondlar qiymatiga proporsional holda hisoblanishi, yaʼni taxminan foydalanish muddatiga tekis taqsimlanishi yoki kamayib boruvchi balans usulida — jadallashtirilgan tartibda hisoblanishi mumkin. Jadallashtirilgan tartibda foydalanishning birinchi yilida amortizatsiya meʼyori 2-marta oshiriladi, ikkinchi yili qoldiq qiymatining 20% va shu tarzda ajratmalar nazarda tutiladi. Natijada asosiy fondlar qiymatining qismi ular xizmat muddatining yarmidayoq amortizatsiyalanadi. Amortizatsiya meʼyorlarining pasaytirilishi asosiy fondlarning yangilanishini sekinlashtiradi, oshirilgan meʼyorlar mahsulot tannarxini qimmatlashtiradi. Shu sababli Amortizatsiya ajratmalari normativlari davlat tomonidan tartibga solinadi. Amortizatsiya ajratmalari taʼminlashi kerak boʻlgan asosiy shart asosiy fondlar eskirishini toʻliq qoplash va ularni takror yaratishni taʼminlashdir. Bozor iqtisodiyoti rivojlangan mamlakatlarda davlat Amortizatsiya ajratmalari normativlarini belgilab, jadallashtirilgan amortizatsiya orqali tadbirkorlarga soliqqa tortiladigan foyda summasini kamaytirishga imkoniyat yaratib beradi. Ayni paytda asosiy fondlar qiymatini hisobdan chiqarishni tezlatish tadbirkorni asosiy fondlarning maʼnaviy eskirishi bilan bogʻliq ehtimoli boʻlgan zarar koʻrishdan saqlaydi, yangi texnika va texnologiyani tezroq joriy etishga ragʻbatlantiradi.

Faoliyatdan olinadigan sof daromad (foyda)ni aniqlashda, ushbu faoliyatdan tushgan tushumlar tegishli xarajatlar bilan kamaytirilishi kerak. Bunday xarajatlardan biri — faoliyat jarayonida foydalanilgan, lekin darhol isteʼmol qilinmagan aktivlar xarajatidir. Aktivlardan ishlab chiqarishda foydalanish xarajatlari sotilgan mahsulot tannarxi sifatida hisobga olinadi. Xizmat koʻrsatish yoki biznes yuritishda foydalanilgan boshqa aktivlar xarajatlari esa daromadni kamaytiruvchi harajat sifatida isteʼmol qilingan davrda hisobga olinadi.

Bunday xarajat maʼlum bir davrga taqsimlanganda, u aktiv qiymatining kamayishiga teng boʻladi. Aktivning boshlangʻich qiymati odatda uni sotib olish uchun toʻlangan summa bilan teng boʻladi va keyinchalik u sotilganda olinishi kutilgan qiymat bilan bogʻliq boʻlishi ham yoki boʻlmasligi ham mumkin. Amortizatsiya (depreciation) — bu aktivning foydali xizmat muddati davomida uning xarajatini turli davrlarga taqsimlash usullaridan biridir. Amortizatsiya — bu aktiv qiymatini uning xizmat muddati davomida bosqichma-bosqich hisobdan chiqarish jarayonidir.

Aktivlar turli guruhlarga ajratiladi va har bir guruhning oʻz foydali xizmat muddati mavjud. Bunday aktivlar amortizatsiya qilinadigan aktivlar deb ataladi. Texnik jihatdan amortizatsiya — bu baholash emas, balki xarajatlarni taqsimlash usulidir, garchi u balans hisobotida aktivning qiymatini aniqlashga taʼsir qilsa ham.

Har qanday biznes yoki daromad keltiruvchi faoliyat moddiy aktivlardan foydalanganda, ushbu aktivlar bilan bogʻliq xarajatlarga duch keladi. Agar aktiv kelajakda foyda keltirishi kutilsa, bu xarajatlarning bir qismi joriy davr xarajati sifatida emas, balki keyingi davrlarga oʻtkazilishi kerak. Shundan soʻng kompaniya moliyaviy hisobotlarda amortizatsiya xarajatini joriy davrga tegishli ulush sifatida koʻrsatadi. Bu odatda mantiqiy va tizimli tarzda amalga oshiriladi. Odatda bu quyidagi toʻrtta omilni oʻz ichiga oladi:

• Aktivning tannarxi
• Kutilayotgan qoldiq qiymat
• Aktivning taxminiy foydali xizmat muddati
• Xarajatni ushbu muddat davomida taqsimlash usuli.

• OʻzME. Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil