Singan qilich

Singan qilich (qirgʻizcha: Сынган кылыч) — qirgʻiz yozuvchisi Toʻlagan Qosimbekning tarixiy romani.

Roman „Singan qilich“, „Kelkel“, „Basqin“ („Hujum“) va „Qirgʻin“ tetralogiyasi tarkibiga kiritilgan.

Roman voqealari 1801-yildan (Olimxon (Qoʻqon xonli) hukmronlik davri) 1876-yilgacha (Poʻlatxon qatl qilingunga qadar) Qoʻqon xonligida sodir boʻladi. Romanda Qoʻqon xonligidagi ichki siyosiy kurash va Rossiya imperiyasi bilan qarama-qarshilik haqida hikoya qilinadi, buning natijasida Qoʻqon xonligi Rossiya imperiyasining tarkibiga kiradi. Parallel ravishda oʻsha notinch zamondagi qirgʻiz urugʻlaridan birining hayoti ham koʻrsatiladi.

Roman matni muallif tomonidan bir necha bor oʻzgartirilgan. 1961-yilda romanning jurnal varianti nashr etildi. Unda Qoʻqon qoʻzgʻolonining rahbari Po‘latxon ijobiy qahramon sifatida, uni bostirishga qaratilgan rus generali Mixail Skobelev esa salbiy qahramon sifatida tasvirlangan.

Bu keskin bahs-munozaralarga sabab boʻlgan, roman proletar birodarligi va xalqlar doʻstligi konsepsiyasiga zid deb tanqid qilinadi va Qirgʻiziston KP Markaziy Qoʻmitasining birinchi kotibi Turdakun Usubaliyev taklifi bilan Toʻlagan Qosimbek uni rus tarixiy romanining vazifalariga muvofiq ravishda qayta ishlaydi.

Roman alohida kitob sifatida 1966-yilda nashr etilgan. 1971-yilda L. Lebedeva tarjimasida romanning ruscha nashri, 1980-yilda ruscha nashridan ingliz tiliga tarjimasi chop etildi. 1998-yilda yangi, qayta ishlangan nashri qirgʻiz tilida chop etildi. Umuman olganda, roman qirgʻiz tilida besh marta nashr etilgan. Toʻlagan Qosimbek romanning qirgʻiz tilidagi matnini mafkuraviy ehtiyojlar tufayli zarur boʻlgan oʻzgarishlarni tuzatish bilan qayta ishlagan, ammo rus va ingliz tillarida faqat sovet versiyasidan tarjimalar mavjud.

Qirgʻiz adabiyotshunosi, professor Gulnora Murzaxmedova shunday yozadi:

Qirgʻiz adabiyotida tarixiy nasr yuqori professional darajada Toʻlegen Qosimbekovning „Singan qilich“ romani paydo boʻlishi bilan rivojlana boshladi.

Qirgʻiz adabiyotshunosi Abdiqodir Sodiqov shunday yozadi:

„Singan qilich“ — qirgʻiz adabiyotida tarixiy romanlarning yangi davri. T. Qosimbekov — buyuk pedagog. Tarixni quruq holda ham oʻqish mumkin. U esa buni badiiy tasvirlarga aylantiradi