Kavkaz xonliklari

Kavkaz xonliklari, shuningdek Eron xonliklari, Fors xonliklari, yoki kamroq hollarda Ozarbayjon xonliklari nomi bilan ham maʼlum boʻlib, ular Janubiy Kavkazda Eronning rasmiy hukmronligi ostida, merosxoʻr yoki tayinlangan hukmdor tomonidan boshqarilgan turli maʼmuriy birliklar edi. Hukmdor unvoni xon boʻlib, u Usmonlilar davridagi posho martabasiga teng koʻrilgan.

1747-yilda Nodir shoh (h. 1736–1747) oʻldirilganidan soʻng, Eron ichida, ayniqsa Janubiy Kavkazda ichki tartibsizliklar avj oldi; markazlashgan hukumat yoʻqligi oqibatida yarim mustaqil xonliklar paydo boʻldi.

Xonlarning hududiy yoki diniy birligi, etnik yoki milliy oʻzligi yoʻq edi, ular asosan oʻz mavqei va daromadlarini saqlab qolishga qiziqish bildirganlar.

Fors tilida xonliklar tarixan oʻlka yoki tuman deb atalgan boʻlib, ular hokim tomonidan boshqarilgan. Oʻzbek tilidagi „xonlik“ soʻzi ruscha xanstvo va armancha xanutivn soʻzlarining tarjimasidir. Shoh hokim maqomini xon darajasiga koʻtarishi mumkin edi, biroq hokim ham bu unvonni oʻzi qabul qilishi mumkin boʻlgan. Tuzilishi jihatidan xonliklar Eron podshohligining kichik bir nusxasi edi. 19-asr oxirigacha Janubiy Kavkazda maʼmuriy va adabiy til fors tili boʻlib qolgan, arab tili esa faqat diniy ilm-u taʼlim uchun qoʻllanilgan. Mintaqadagi musulmonlarning koʻpchiligi esa oʻsha paytda „Kavkaz tatarlari“ deb atalgan va ozarbayjon tilida soʻzlashgan.

Eron hukmdorlari Nodir shoh, Karimxon Zand va Ogʻa Muhammadxon Qojarning har biri mintaqada Eron hokimiyatini qayta tiklash uchun yurishlar olib borgan va xonliklar, ularga Eron hukmdorlarining nazorati qay darajada boʻlishidan qatʼi nazar, doimo Eron hududlari sifatida qaralgan.

Tarixchi Gavin Hambly Eronning xonliklar ustidan nazoratini quyidagicha taʼriflaydi:

Albatta, Eronning Ozarbayjon viloyatiga eng yaqin joylashgan xonliklar Eron suverenitetini yana oʻrnatish yoʻlidagi urinishlarni eng koʻp boshidan kechirdilar: Aras daryosining narigi tomonidagi Yerivan, Naxchivon va Qorabogʻ xonliklari hamda Arasning bu yogʻidagi, maʼmuriy markazi Langaron shahrida joylashgan, shu bois ham Tabriz yoki Rasht tomondan bosim uchun juda ochiq boʻlgan Tolish xonligi. Qarabogʻ xonligidan narida joylashgan Ganja xoni va Gurjiston voliysini (janubi-sharqiy Gruziyaning Kartli-Kaxet shohligi hukmdori) majburan bo'ysundurish unchalik qulay boʻlmaganiga qaramay, shohning vassallari sifatida qaralgan, xuddi shuningdek Kura daryosining shimolida joylashgan [Shirvon xonligi

Rossiya imperiyasining Janubiy Kavkazga tomon kengayishi, 1783-yilda Kartli-Kaxetiya ustidan protektorat oʻrnatilishi bilan boshlangan boʻlib, oxir-oqibat xonliklar ustidan nazorat uchun Eron va Rossiya oʻrtasidagi toʻqnashuvga sabab boʻldi. 1804–1813-yillardagi rus‑eron urushi Guliston shartnomasi bilan yakunlandi; bu shartnoma natijasida boshqalar qatori Eron yetti xonlikni yoʻqotdi, bular: Ganja, Qorabogʻ, Qubo, Dargʻin (Derbent), Boku, Shirvon va Shakki. Tolish xonligining shimoliy va markaziy qismi, shuningdek shimoliy Iravanning (Shuregʻol) bir qismi ham Rossiya imperiyasiga berildi. 1826–1828-yillardagi rus‑eron urushi tugab, Turkmanchoy shartnomasi imzolanganidan soʻng, Eron Iravan va Naxchivon xonliklarini ham ruslarga boy berdi. Siyosiy jihatdan xonliklarning boy berilishi Qojarlar sulolasi uchun nihoyatda ogʻir zarba boʻldi, chunki bu ularning Eronning qoʻriqlanadigan mulklari homiysi sifatidagi obroʻsiga putur yetkazdi.

Nihoyat, Kavkazdagi Rossiya hukumati dastlab ayrim eski eroniy siyosiy tartib-taomillarni, masalan, mashhur musulmon zotlarining maqomi va mulk huquqlarini aniqlashda forscha hujjatlardan foydalanishni saqlab qoldi. Shunday qilib, ayrim musulmon beklar, aqololar va xonlar oʻzlarining avvalgi martabalarini yangi rus imperatorlik tuzilmasiga moslashtirishga muvaffaq boʻldilar.

Nodirshoh 1747-yilda vafot etganidan soʻng qisqa fursatda paydo boʻlgan xonliklar quyidagilar edi:.

• Boku xonligi (1806-yilda Rossiya tomonidan egallangan va anneksiya qilingan)
• Dargʻin (Derbent) xonligi (1806-yilda Rossiya tomonidan egallangan va anneksiya qilingan, oʻsha yili bekor qilingan)
• Erivan xonligi (1827-yilda Rossiya tomonidan bosib olingan, 1828-yilda anneksiya qilingan)
• Ganja xonligi (1804-yilda Rossiya tomonidan egallangan va anneksiya qilingan)
• Javod xonligi (1805-yilda Shirvon xonligi tarkibiga qoʻshilgan)
• Qorabogʻ xonligi (1805-yilda Rossiya protektorati ostiga oʻtgan, 1822-yilda bekor qilingan)
• Naxchivon xonligi (1827-yilda Rossiya tomonidan bosib olingan, 1828-yilda anneksiya qilingan)
• Qubo xonligi (1805-yilda Rossiya protektorati ostiga oʻtgan, 1816-yilda bekor qilingan)
• Shakki xonligi (1805-yilda Rossiya protektorati ostiga oʻtgan, 1819-yilda bekor qilingan)
• Shirvon xonligi (1805-yilda Rossiya protektorati ostiga oʻtgan, 1820-yilda bekor qilingan)
• Tolish xonligi (1802-yilda Rossiya protektorati ostiga oʻtgan, 1828-yilda bekor qilingan)

Bu xonliklarning bir qismi, jumladan Ganja, Shirvon, Shakki, Dargʻin va Qorabogʻ, dastlab Nodirshoh, keyin esa Zand hukmdori Karimxon Zand nomidan oʻz tangalarini zarb qilgan. 18-asr oxiriga kelib, ularning tanga zarbining katta qismi mutlaqo nomsiz boʻlib qolgan. Dargʻinning ayrim kamyob tanga zarblarida ularning xonlaridan biriga ishora qiluvchi noaniq yozuvlar uchrasa-da, hech bir xon oʻz nomini tangalarga tushirmagan, buning sababi suveren hukmdor sifatida qonuniylikning yoʻqligi va mustaqillikka daʼvo qilmaslik edi. Bu shimoliy eroniy tangalar butunlay kumush va misdan yasalgan edi.

Xonliklarda mis tangalarning qiymati nomaʼlum boʻlsa-da, kumush tangalarning qiymati abbosiy va uning boʻlinmalari bilan bir xil boʻlib qolgan. 1770-yilda nemis olimi Johann Friedrich Gmelin tangalarning toʻliq qiymatini faqat u dastlab zarb qilingan mintaqada tushunish mumkinligini va uni boshqa joyga koʻchirish xarajat talab qilishini kuzatgan. 1730-yillargacha mis pul bilan boʻlgan holatga oʻxshash tarzda, bu xonliklarda kumush tangalar ham token sifatida ishlatilganini anglatardi.

• Guliston shartnomasi
• Turkmanchoy shartnomasi
• Shimoliy Kavkaz
• Janubiy Kavkaz
• Rus‑fors urushlari
• Armaniston
• Ozarbayjon
• Boku guberniyasi
• Elizavetpol guberniyasi
• Erivan guberniyasi
• Togʻli Qorabogʻ
• Gʻarbiy Ozarbayjon (irredentist konsepsiya)
• Xoʻy xonligi

• Akopyan, Alexander; Petrov, Pavel (2016). "The Coinage of Īrawān, Nakhjawān, Ganja and Qarabāḡ Khānates in 1747–1827". State Hermitage: 1–9. https://www.academia.edu/28686244. 
• Amanat, Abbas. Iran: A Modern History. Yale University Press, 2017. ISBN 978-0300112542. 
• Behrooz, Maziar. Iran at War: Interactions with the Modern World and the Struggle with Imperial Russia. I.B. Tauris, 2023. ISBN 978-0-7556-3737-9. 
• Bournoutian, George. The Khanate of Erevan Under Qajar Rule: 1795–1828. University of California, 1976. ISBN 978-0-939214-18-1. 
• Bournoutian, George. A History of Qarabagh: An Annotated Translation of Mirza Jamal Javanshir Qarabaghi's Tarikh-e Qarabagh. Mazda Publishers, 1994. ISBN 978-1-56859-011-0. 
• Bournoutian, George (2016a). "Prelude to War: The Russian Siege and Storming of the Fortress of Ganjeh, 1803–4". Iranian Studies (Taylor & Francis) 50 (1): 107–124. doi:10.1080/00210862.2016.1159779. 
• Bournoutian, George. The 1820 Russian Survey of the Khanate of Shirvan: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province prior to its Annexation by Russia. Gibb Memorial Trust, 2016b. ISBN 978-1909724808. 
• Bournoutian, George A. „Quick Overview“, . The 1819 Russian Survey of the Khanate of Sheki: A Primary Source on the Demography and Economy of an Iranian Province Prior to its Annexation by Russia. Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 2016c. ISBN 978-1568593159. 
• Bournoutian, George. From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813. Brill, 2021. ISBN 978-9004445154. 
• Daniel, Elton L. (2001). "Golestān Treaty". in Yarshater, Ehsan. Encyclopædia Iranica, Volume XI/1: Giōni–Golšani. London and New York: Routledge & Kegan Paul. 86–90 b. ISBN 978-0-933273-60-3. https://www.iranicaonline.org/articles/golestan-treaty. 
• Deutschmann, Moritz. Iran and Russian Imperialism: The Ideal Anarchists, 1800-1914. Routledge, 2015. ISBN 978-1317385301. OCLC 945764907. 
• Hambly, Gavin R. G. „Iran During the Reigns of Fath ‘Alī Shāh and Muhammad Shāh“, . The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press, 1991 — 144–173-bet. ISBN 978-1-139-05499-7. 
• Kazemzadeh, F. „Iranian relations with Russia and the Soviet Union, to 1921“, . The Cambridge History of Iran, Volume 7: From Nadir Shah to the Islamic Republic. Cambridge: Cambridge University Press, 1991 — 314–349-bet. ISBN 0-521-20095-4. 
• Matthee, Rudi; Floor, Willem; Clawson, Patrick. The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars. I.B.Tauris, 2013. ISBN 978-0-85772-172-3. 
• Perry, John „The Zand Dynasty“, . The Cambridge History of Iran. Cambridge University Press, 1991 — 63–104-bet. ISBN 978-1-139-05499-7. 
• Swietochowski, Tadeusz. Russia and Azerbaijan: A Borderland in Transition. Columbia University Press, 1995. ISBN 978-0231070683.