Rux (♖, ♜) – shaxmatdagi donalardan biri. U istalgan miqdordagi kvadratlarda gorizontal yoki vertikal yoʻnalishda toʻsiqsiz harakatlana oladi va yoʻlidagi raqib donasini urib tashlashi mumkin. Shuningdek, rux rokirovka yurishida ishtirok etadi. Har bir oʻyinchi oʻyinni ikkita rux bilan boshlaydi – ular shaxmat doskasining har bir burchagida joylashadi.
Tarixan, rux (forscha: رخ, romanizatsiya: rox yoki rux, maʼnosi – izvosh) boshqa nomlar bilan ham atalgan, jumladan, minora, markiz, rektor yoki graf. Ingliz tilidagi castle (qal’a) atamasi esa hozirgi kunda norasmiy yoki eskirgan hisoblanadi.
Joylashuvi va harakatlanishi
Ruxlarning boshlang‘ich holatlari |
Oq rux oq nuqta bilan belgilangan har qanday kvadratga o‘tishi mumkin. Qora rux qora nuqta qo‘yilgan kataklarga o‘tishi yoki e7 dagi piyodani yutib olishi mumkin.
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Oq ruxlarning boshlang‘ich joylashuvi — a1 va h1, qora ruxlarniki esa a8 va h8 kvadratlarida bo'ladi. Rux istalgan masofada gorizontal yoki vertikal yo‘nalishda bo‘sh kvadratlar orqali harakatlana oladi. Rux boshqa donalar ustidan sakrab o'tolmaydi. Raqib donasini urish uchun rux raqib donasining turgan kvadratiga o‘tadi va uni shaxmat taxtasidan olib tashlaydi. Shuningdek, rux shoh bilan birgalikda maxsus yurish — rokirovkada qatnashadi.
Nomlarning tarjimalari
| Tillar | ||
|---|---|---|
| Afrikaans | T Toring | minora |
| Albancha | T Torra | minora |
| Arab tili | ر رخ / طابية (rukhkh / ṭābiya) | qalʼa / qasr |
| Ozarbayjon turkchasi | T Top | zambarak |
| Armancha | Ն Նավակ (Navak) | kema |
| Bask tili | G Gaztelua | qasr |
| Belaruscha (Taraškievica) | Лд ладзьдзя | kema |
| Bengali | N নৌকা (noukā) | Qayiq |
| Bolgarcha | Т топ | zambarak |
| Katalancha | T torre | minora |
| Xitoycha | R 車 (jū) | izvosh |
| Chex tili | V věž | minora |
| Dan tili | T tårn | minora |
| Niderland tili | T toren / kasteel | minora / qasr |
| Inglizcha | R rook, qasr | |
| Esperanto | T turo | minora |
| Estoncha | V vanker | izvosh / arava |
| Fincha | T torni | minora |
| Fransuzcha | T tour | minora |
| Galisiyaliklar tili | T torre | minora |
| Gruzincha | ე ეტლი (etli) | izvosh |
| Nemischa | T Turm | minora |
| Yunoncha | Π πύργος (pýrgos) | minora |
| hindcha | H हाथी (hāthī) | fil |
| Ivritcha | צ צריח (Tzariach) | minora |
| Xausa | R sansanin | qalʼa |
| Vengercha | B bástya | qo‘rg‘on |
| Islandcha | H hrókur | rux |
| Ido | T turmo | minora |
| Indonez tili | B benteng | qasr / qalʼa |
| Slavyanlararo tili | Z zamok / věža | qasr / minora |
| Irlandcha | C caiseal | qal’a |
| Italyancha | T torre | minora |
| Yaponcha | R ルーク (rūku) | |
| Java tili | B bèntèng | qalʼa |
| Kannada tili | ಆ ಆನೆ (aane) | fil |
| Qozoqcha | Т тура (tura) | minora |
| Koreyscha | R 룩 (rug) | |
| Lotin tili | T turris / elephas | minora / fil |
| Latishcha | T tornis | minora |
| Litva tili | B bokštas | minora |
| Luxembourgish | T Tuerm | minora |
| Makedoncha | T топ | zambarak |
| Malayalam | R തേര് (therú) | izvosh |
| Marathi | H हत्ती (hātti) | fil |
| Mongol tili | т тэрэг (tereg) | izvosh |
| Norvegcha Bokmål | T tårn | minora |
| Norvegcha Nynorsk | T tårn | minora |
| Oriya | R ଡଙ୍ଗା (ḍôṅga) | kema |
| Oromo | ||
| Forscha | ق/ر قلعه/رخ | qasr |
| Polyakcha | W wieża | minora |
| Portugalcha | T torre | minora |
| Rumincha | T turn / tură | minora |
| Ruscha | Л ладья (xonima) | qayiq |
| Gel tili | T tùr | minora |
| Serb-xorvat tili | T top / kula (Т топ / кула) | zambarak / minora |
| Shimoliy Sotho | N Ntlosebô / Moshate | |
| Sitsiliancha | T turru | minora |
| Slovakcha | V veža | minora |
| Slovencha | T trdnjava | qasr |
| Ispancha | T torre | minora |
| Shved tili | T torn | minora |
| Tamilcha | R கோட்டை (kōṭṭai) | qasr |
| Telugu | ఏనుగు (ēnugu) | fil |
| Tay tili | ร เรือ (ruea) | kema |
| Turkcha | K kale | qasr |
| Ukraincha | T тура (tura) | minora |
| Urdu | رخ (rukh) | |
| Vyetnamcha | X xe | izvosh |
| Valliycha | C castell | qasr |
Qoʻshimcha oʻqish uchun
- Barden, Leonard (1980), Play Better Chess with Leonard Barden, Octopus Books Limited, p. 10, ISBN 0-7064-0967-1
- Brace, Edward R. (1977), "rook", An Illustrated Dictionary of Chess, Hamlyn Publishing Group, pp. 241–42, ISBN 1-55521-394-4
- Davidson, Henry (1981) [1949], A Short History of Chess (1981 paperback), McKay, ISBN 0-679-14550-8
- Lasker, Emanuel (1947), Lasker's Manual of Chess, David McKay Company, p. 8, ISBN 0-486-20640-8, OCLC 3636924
- Pandolfini, Bruce (1986), Let's Play Chess, Fireside, ISBN 0-671-61983-7
- Shaxmat
- Shaxmat donalari