Sarguzasht film

Sarguzasht filmi — kinoning katta janri. Ayrim ilk janr tadqiqotlari uni vestern filmlaridan farq qilmaydi deb hisoblagan yoki sarguzasht barcha Hollywood janrlarini qamrab olishi mumkinligini taʼkidlagan. Tarixchilar Brian Taves va Ian Cameron oʻrtasida bu borada oʻxshash qarashlar mavjud boʻlib, ularga koʻra, ushbu janr tomoshabin uchun ham vaqt, ham makon jihatidan olis boʻlgan muhitni talab qiladi hamda unda oʻz dunyosida adolat oʻrnatishga intiladigan ijobiy qahramon ishtirok etishi lozim. Taves kabi baʼzi tanqidchilar janrni naturalistik muhit bilan cheklab qoʻyishadi, Yvonne Tasker esa bunday yondashuv „Raiders of the Lost Ark“ (1981) kabi filmlarni janrdan chetlatishini aniqlagan. Taskerning fikricha, janrdagi koʻplab filmlar ekzotiklashtirilgan fantastik dunyoda kechadigan voqealarni aks ettiradi va ular koʻpincha qahramonlarning afsonaviy ashyolarni qidirishi yoki xazina izlashi bilan bogʻliq syujetlar asosiga quriladi. Ushbu janr jangovar film bilan chambarchas bogʻliq boʻlib, baʼzan bir-birining oʻrnida yoki oʻsha janr bilan birgalikda qoʻllaniladi.

Sahna koʻrinishi va vizual effektlar sarguzasht filmlarining asosiy elementlari hisoblanadi. Bu yoʻnalish „The Lost World“ (1925) va „King Kong“ (1933) kabi ilk texnik namoyishlardan boshlangan. Ushbu filmlar ekzotik manzillarni ham goʻzal, ham xavfli maskanlar sifatida gavdalantirdi. Bu holat Hollywood sarguzasht filmlari uchun davomiy tendensiyaga aylandi. Hollywoodning yana bir asosiy uslubi — „The Black Pirate“ (1926) va „The Mark of Zorro“ (1920) kabi, zoʻravonlik sahnalari unchalik kuchli boʻlmagan tarixiy sarguzashtlar edi. Tarixiy sarguzasht janri 1950-yillarning oʻrtalariga qadar Hollywoodning mashhur yoʻnalishi boʻlib qoldi. Tarixiy sarguzasht filmlari parodiya qilingan yoki oʻta mubolagʻali tarzda taqdim etilgan bir paytda, 1970-yillarning oxiriga kelib, „Yulduzlar jangi“ (1977) va „Raiders of the Lost Ark“ (1981) kabi maxsus effektlarga boy sarguzasht filmlari bozorda ustunlik qila boshladi. Bu tendensiya XXI asrda ham davom etdi.

Sarguzasht keng qamrovli film janridir. Ushbu janr haqidagi ilk yozishmalar keng tasniflarga ega edi. Tanqidchi André Bazin 1950-yillarda hatto shunday degan edi: „Hopalong Cassidy va Tarzan oʻrtasida kiyimlari va oʻz mahoratlarini namoyish etadigan maydonlaridan tashqari hech qanday farq yoʻq“. Ian Cameron 1973-yilgi „Adventure in the Movies“ asarida sarguzasht „maʼlum bir janr bilan cheklanib qolmaydi […] u deyarli har qanday turdagi badiiy filmlarda uchraydigan sifatdir; darhaqiqat, eng yaqqol sarguzasht filmlari — qilichbozlik va ehtirosli epik asarlar, odatda, eng kam qiziqish uygʻotadiganlar sirasiga kiradi“, deb taʼkidlagan edi. Amerikalik tarixchi Brian Taves 1993-yilda janrning bunday keng koʻlamli qoʻllanilishi uni maʼnosiz qilib qoʻyishini yozgan.

Ham Taves, ham Cameron ushbu janr tomoshabin uchun ham vaqt, ham makon jihatidan olis boʻlgan muhitni talab qilishini taʼkidlashgan. Cameron aniq belgilangan sarguzasht janri gʻoyasini rad etgan boʻlsa-da, u filmlar undagi harakatli sahnalar va bosh qahramon bilan oʻzini tenglashtirish orqali uygʻonadigan „sarguzashtga nisbatan ijobiy tuygʻu“ni tasvirlashini aytgan. Taves ham buni maʼqullab, ekzotik oʻtmishda adolatli hukumat uchun mardona kurash olib boradigan Robin Hood obrazini misol qilib keltirgan.

Taves oʻzining „The Romance of Adventure: The Genre of Historical Adventure Movies“ (1993) asarida janrni tarixiy sarguzashtlar nuqtai nazaridan tavsiflab, inson harakatidan koʻra gʻayritabiiy kuchlar ustunlik qilgani sababli, „Raiders of the Lost Ark“ (1981) kabi fentezi ruhidagi filmlarni bu janrdan aniq chiqarib tashlashini aytadi. Taves shunday yozadi: „Sarguzashtdan farqli oʻlaroq, fantaziya voqealar jismoniy voqelikni va inson imkoniyatlari chegaralarini buzadigan boshqa bir dunyoni namoyon etadi“. Taqqoslash uchun, britaniyalik sarguzasht kinosiga bergan sharhida James Chapman sarguzasht filmi badiiy toʻqima asosida belgilanishini aytib, „Zulular“ (1964) va „Lawrence of Arabia“ (1962) kabi tarixiy voqealar va shaxslarga asoslangan filmlarni bu janrdan chiqarib tashlaydi va ularni tarixiy hamda urush haqidagi filmlar kabi boshqa turdagi asarlar sirasiga kiritadi.

• Cameron, Ian. Adventure in the Movies. Roxby Press Productions, 1973. ISBN 9780289704240. 
• Chapman, James „Action, Spectacle and the Boy's Own Tradition in British Cinema“, . The British Cinema Book, 3, Bloomsbury Publishing, 2009. ISBN 978-1838718657. 
• Erb, Cynthia. Tracking King Kong: A Hollywood Icon in World Culture. Wayne State University Press, 1998. ISBN 0814326862. 
• Höglund, Johan; Soltysik Monnet, Agnieszka (December 2018). "Revisiting Adventure: Special Issue Introduction". Journal of Popular Culture 51 (6): 1299–1311. doi:10.1111/jpcu.12747. ISSN 0022-3840. 
• Marriott, James; Newman, Kim. The Definitive Guide to Horror Movies. London: Carlton Books, 2018. ISBN 978-1-78739-139-0. 
• Richards, Jeffrey (Summer 1977). „The Swashbuckling Revival“. Focus on Film. № 27.
• Tasker, Yvonne. The Hollywood Action and Adventure Film. Wiley-Blackwell, 2015. ISBN 978-0-470-65924-3. 
• Taves, Brian. The Romance of Adventure: The Genre of Historical Adventure Movies. University Press of Mississippi, 1993. ISBN 0878055975.