Avreliy Mark

Marcus Aurelius
lotincha: Publius Aelius Traianus Hadrianus
Tavalludi	26-aprel 121
Vafoti	17-mart 180
Fuqaroligi	Qadimgi Rim
Otasi	Marcus Annius Verus va Antoninus Pius
Onasi	Calvisia Domitia Lucilla

Marcus Aurelius (ruschadan kirib kelgan yozilishi: Mark Avreliy) (lotincha: Publius Aelius Traianus Hadrianus; 121–180) — Rim imperatori (161 yildan). Antoninlar sulolasidan. Senatorlar tabaqasiga suyangan. Armanistonda Rim hukmronligini tiklagan. Parfiyaliklar bilan boʻlgan urushda (162–166) Mesopotamiyani bosib olgan. 166–180-yillarda Markoman urushi olib borgan. Soʻnggi stoitsizm vakili („Oʻylar“ falsafiy asari muallifi).Yaxshi 5 imperatordan songisi.

Mark Avreliy ispan kelib chiqishi boʻlgan senatorlar oilasiga mansub bolgan.Uning otasi boʻyicha bobosi anniy Ver (prenomen noma'lum) Rimga Betikadan koʻchib oʻtadi, imperator Neron davrida pretura oldi, Vespasian davrida esa patritsiat tarkibiga kiritildi (73/74 yil).Verning oʻgʻli Mark anniy Ver uch marta konsullik lavozimini egallagan (97, 121 va 126 yillarda) va imperatorlik familiyasi bilan qarindosh boʻlgan.Uning rafiqasi Rupiliya Faustina (Mark Avreliyning buvisi) Adrianning rafiqasi Vibiya Sabinaning yagona singlisi boʻlib, Traianning nevarasi boʻlgan. Vera va Rupiliyaning qizi Galeriya Faustina Titus Avreliy fulva Boyoniy Arriya Antoninning xotini boʻldi, u Antonin Piy nomi bilan mashhur boʻlib, Adrianning oʻgay oʻgʻli va uning hokimiyatining vorisi boʻldi.

Mark Avreliy asrab olgan otasi Antonin Piydan koʻp narsalarni oʻrgangan. Unga oʻxshab, Mark Avreliy Senatga muassasa sifatida va senatorlarga ushbu muassasa a'zolari sifatida boʻlgan hurmatini har tomonlama ta'kidladi.

Mark Avreliy katta e'tiborini sud ishlarini yuritishga qaratgan.Uning huquq sohasidagi faoliyatining umumiy yoʻnalishi:"u yangilik kiritmadi, balki eski qonunni tikladi". Afinada u oʻz davrida hukmronlik qilgan har bir falsafiy yoʻnalish uchun toʻrtta falsafa kafedrasini tashkil etdi bular-akademik, peripatetik, stoik, epikuriy.Professorlarga davlat ta'minoti tayinlandi. Oʻzidan oldingilar davrida boʻlgani kabi, kam ta'minlangan ota-onalar va yetimlarning bolalarini qoʻllab-quvvatlash instituti ham alimentar muassasalar deb nomlangan mablagʻlarni moliyalashtirish orqali saqlanib qolgan.

Jangovar xarakterga ega boʻlmagan Avreliy koʻp marotaba harbiy harakatlarda ishtirok etishga toʻgʻri keldi.

Parfiyaliklar Antonin Piy vafotidan soʻng darhol Rim mulklariga bostirib kirishdi va ikki jangda rimliklarni magʻlub etishdi. Rim imperiyasi 166 yilda Parfiya bilan tinchlik tuzdi, unga koʻra Shimoliy Mesopotamiya imperiyaga oʻtdi, Armaniston esa Rim manfaatlari sohasiga kirgan deb tan olindi.Oʻsha yili nemis qabilalari Dunaydagi Rim mulklariga bostirib kirishdi. Markomanlar Pannoniya, Norik, Resiya viloyatlariga bostirib kirishdi va Alp yoʻllari orqali Italiyaning shimoliga Akvilagacha kirib kelishdi. Shimoliy Italiya va Pannoniyaga qoʻshimcha harbiy kontingentlar, shu jumladan Sharqiy frontdan ham oʻtkazildi. Qoʻshimcha qoʻshinlar, shu jumladan gladiatorlar, qullar orasidan jalb qilindi.Imperator-hamhukumatlar barbarlarga qarshi jangga chiqishdi. Nemislar va sarmatlar bilan urush hali tugamasdan, Shimoliy Misrda tartibsizliklar boshlandi (172).

178 yilda Mark Avreliy nemislarga qarshi jangga boshchilik qildi va katta muvaffaqiyatlarga erishdi, ammo Rim qoʻshinlarini oʻlat epidemiyasi bosib oldi (aslida bu, ehtimol, chechak edi).180 yil 17 martda Mark Avreliy Dunaydagi (hozirgi Vena) Vindobonda oʻlatdan vafot etdi. Oʻlimidan soʻng Mark Avreliy rasman ilohiylashtirildi. Uning hukmronligi qadimgi tarixiy an'analarda oltin asr hisoblanadi. Mark Avreliyni "taxtdagi faylasuf"deb atashadi. U stoitsizm tamoyillarini tan oldi va uning yozuvlarida asosiy narsa axloqiy ta'limot, hayotni falsafiy va axloqiy tomondan baholash va unga qanday munosabatda boʻlish boʻyicha maslahatlar edi.