Vohon koridori

Vohon koridori (dariycha: دالان واخان; pushtucha: واخان دهلېز‎‎) – Afgʻonistonning Badaxshon viloyatidagi tor hududdir. Bu yoʻlak sharq tomonga choʻzilib, Afgʻonistonni Xitoyning Shinjon viloyati bilan bogʻlaydi. Shuningdek, shimolda Tojikistonning Togʻli-Badaxshon muxtor viloyatini janubda Pokistonning Xaybar Paxtunxva va Gilgit-Baltiston hududlaridan ajratib turadi. Eng baland nuqtasi 4,923 m (16,152 ft) boʻlgan bu baland togʻ vodiysi Panj va Pomir daryolarining boshlanish joyi hisoblanadi. Bu daryolar birlashib, ulkan Amudaryo oqimini hosil qiladi. Asrlar davomida bu vodiy orqali muhim savdo yoʻli oʻtgan boʻlib, u sayohatchilarning Sharqiy, Janubiy va Markaziy Osiyo oʻrtasida harakatlanishini osonlashtirgan.

Koridor 1893-yilda Britaniya Raji Mortimer Durand va Afgʻoniston amiri Abdurahmon Xon oʻrtasidagi kelishuv natijasida hozirgi Pokiston hududidan ajratib olingan. Bu kelishuvning maqsadi Rossiya imperiyasi (hozirgi Tojikiston) va Britaniya imperiyasi (hozirgi Pokiston) oʻrtasida bufer zona yaratish edi. Shu bilan birga, ushbu kelishuv bugungi kunda Pokiston va Afgʻoniston oʻrtasidagi chegarani belgilovchi Durand chizigʻini ham yuzaga keltirgan. Bu hudud soʻnggi marta 1763-yilda Durroniylar imperiyasi tomonidan zabt etilgan edi. Ajratib olingan paytda, bu tor yoʻlak Rossiya imperiyasi (xususan, hozirgi Tojikistondagi Rossiya Turkistoni) va Britaniya imperiyasi (hozirgi Pokistondagi Britaniya Rajining shimoliy qismi) oʻrtasida bufer zona vazifasini bajargan. Uning sharqiy chegarasi Xitoyning Shinjon viloyati bilan tutashgan boʻlib, oʻsha paytda bu hudud Sin sulolasi tomonidan boshqarilgan.

Bugungi kunda bu yoʻlak Afgʻonistonning Badaxshon viloyatiga qoʻshib berilgan Vohon tumanini tashkil etadi. 2020-yil maʼlumotlariga koʻra, tumanning aholisi 17 167 kishini tashkil etgan. Vohon va Pomir xalqlari yashaydigan shimoliy qismi Pomir nomi bilan ham tanilgan. Mahalliy aholi uchun eng yaqin yirik aeroport gʻarbdagi Fayzobod shahrida joylashgan boʻlib, u yoʻl tarmogʻi orqali bogʻlangan. Agar ushbu yoʻlak ajratib berilmaganda, Pokiston Tojikiston bilan bevosita chegaradosh boʻlardi.

Uning gʻarbiy kirish qismida, Afgʻonistonning Ishkashim shahri yaqinida, yoʻlakning kengligi 18 km (11 mi) tashkil etadi. Yoʻlakning gʻarbiy uchdan bir qismining kengligi oʻzgaruvchan boʻlib (13–30 km (8–19 mi)), markaziy Vohonda 65 km (40 mi) kengayadi. Yoʻlakning sharqiy qismida u ikkiga boʻlinib, Xitoy hududining turtib chiqqan qismini oʻrab oladi va ikki davlat oʻrtasidagi 92 km (57 mi) chegarani hosil qiladi. Janubi-sharqiy tarmoqning eng sharqiy nuqtasi boʻlgan Vaxjir dovoni Ishkashimdan taxminan 300 km (190 mi) uzoqlikda joylashgan. Shimoli-sharqiy tarmoqning eng sharqiy nuqtasi esa nomsiz choʻl boʻlib, u Ishkashimdan taxminan 350 km (220 mi) uzoqlikda joylashgan. Chegaraning Xitoy tomonida Shinjon Uygʻur Avtonom Rayonining Toshqoʻrgʻon Tojik Avtonom okrugi joylashgan.

Yoʻlakning shimoliy chegarasini gʻarbda Pomir daryosi va Zoʻrkoʻl koʻli, sharqda esa Pomir togʻlarining baland choʻqqilari belgilaydi. Shimolda Tojikistonning Togʻli Badaxshon muxtor viloyati joylashgan. Janubda yoʻlak Hindukush va Qoraqurumning baland togʻlari bilan chegaralangan. Uning janubiy qanoti boʻylab ikkita togʻ dovoni yoʻlakni qoʻshni hududlarga bogʻlaydi. Broghol dovoni Pokistonning Xaybar-Paxtunxva viloyatiga kirish imkonini bersa, Irshad dovoni yoʻlakni Gilgit-Baltiston bilan bogʻlaydi. Gilgit-Baltistonga ham ulanadigan Dilisang dovoni hozirda foydalanilmaydi. Yuqorida aytib oʻtilganidek, eng sharqiy dovon – Vaxjir dovoni boʻlib, u Xitoyga tutashadi va bu mamlakat bilan Afgʻoniston oʻrtasidagi yagona chegara aloqasi hisoblanadi.

Yoʻlak sharqda gʻarbga qaraganda balandroq; (Vaxjir dovoni 4,923 m (16,152 ft) balandlikda joylashgan) va Ishkashimda taxminan 3,037 m (9,964 ft) tushadi. Vaxjir daryosi Vaxjir dovonining Afgʻoniston tomonidagi muz gʻoridan boshlanadi va gʻarbga oqib, Bozai Gumbaz qishlogʻi yaqinida Bozai Daryoga qoʻshiladi, natijada Vohon daryosi hosil boʻladi. Soʻngra Vaxon daryosi Kala-i-Panj yaqinida Pomir daryosiga qoʻshilib, Panj daryosini hosil qiladi va Ishkashimda Vaxon yoʻlagidan chiqib ketadi.

Xitoyliklar Vaxjir dovonining sharqidagi Chalachigu vodiysini, yaʼni Xitoy tomonida Tagdumbash Pomirini bogʻlaydigan vodiysini, Vohon yoʻlagining bir qismi deb hisoblaydilar. Bu baland togʻ vodiysining uzunligi taxminan 100 km (60 mi)ni tashkil etadi. Toshqoʻrgʻon daryosi oqib oʻtadigan mazkur vodiyning kengligi asosan 3–5 km (2–3 mi) atrofida boʻlib, eng tor joyida 1 km (0.6 mi)dan ham kamroqdir. Xitoy hududidagi bu butun vodiy tashrif buyuruvchilar uchun yopiq; biroq, mahalliy aholi va hududdagi chorvadorlarga u yerga kirishga ruxsat berilgan.

Hududning relyefi juda notekis boʻlishiga qaramay, bu yoʻlak tarixan Kobul va Qashqar oʻrtasidagi savdo yoʻli sifatida foydalanilgan. Maʼlumotlarga koʻra, Iskandar Zulqarnayn, Song Yun, Huisheng, Syuanzang, Marko Polo va boshqa koʻplab shaxslar shu yoʻldan oʻtishgan. Portugaliyalik iyezuit ruhoniysi Bento de Góis 1602-1606-yillar oraligʻida Vohondan Xitoyga oʻtgan. Bu hududga ruslarning nazorati ostida 1874-yilda Thomas Edward Gordon, 1891-yilda Francis Younghusband va 1894-yilda Lord Curzon tashrif buyurishgan. 1906-yilning may oyida Vohonga tashrif buyurgan Aurel Stein har yili Xitoyga 100 ta ot yukidagi tovarlar oʻtishini xabar qilgan.

Ilk sayohatchilar quyidagi uch yoʻnalishdan birini tanlaganlar:

• Shimoliy yoʻnalish Pomir daryosi vodiysi boʻylab Zorkoʻl koʻligacha, keyin togʻlar osha sharqqa Bartang daryosi vodiysiga, soʻngra Sariqoʻl tizmasi orqali Xitoyga olib borgan.
• Janubiy yoʻnalish Vohon daryosi vodiysi boʻylab Vaxjir dovoni orqali Xitoyga yoʻl olgan. Bu dovon yiliga kamida besh oy yopiq boʻlib, qolgan vaqtda ham faqat vaqti-vaqti bilan ochiladi.
• Markaziy yoʻnalish esa janubiy yoʻldan ajralib, Kichik Pomir orqali Murgʻob daryosi vodiysiga oʻtgan.

Yoʻlak qisman Britaniya Hindistoni va Rossiya imperiyasi oʻrtasidagi „Buyuk Oʻyin“ natijasida vujudga kelgan siyosiy tuzilmadir. Shimolda, 1873-yilda imperiyalar oʻrtasidagi kelishuv Panj va Pomir daryolarini Afgʻoniston va oʻsha paytdagi Rossiya imperiyasi oʻrtasidagi chegara qilib belgilash orqali tarixiy Vohon mintaqasini amalda ikkiga ajratib yubordi. Janubda esa, 1893-yildagi Durand chizigʻi bitimi Britaniya Hindistoni va Afgʻoniston oʻrtasidagi chegarani belgilab berdi. Bu, ikki imperiya oʻrtasida bufer vazifasini oʻtaydigan, Afgʻoniston boshqaruvidagi tor yer maydonini qoldirdi. Mazkur hudud XX asrda Vaxon yoʻlagi nomi bilan tanildi.

Yoʻlak bir asrdan ortiq vaqt davomida muntazam transport harakati uchun yopiq boʻlib kelgan va hozirda zamonaviy yoʻl mavjud emas. 1960-yillarda qurilgan Ishkashimdan Sarhad-e Broghilgacha boʻlgan gʻadir-budur yoʻl mavjud, ammo undan narida faqat soʻqmoqlar bor. Bu soʻqmoqlar yoʻlning oxiridan Vaxjir dovonidagi Xitoy chegarasigacha va undan Kichik Pomirning narigi chekkasigacha taxminan 100 km (60 mi) masofani bosib oʻtadi.

Jeykob Taunsend Afgʻonistondan Vohon yoʻlagi va Vaxjir dovoni orqali Xitoyga giyohvand moddalar kontrabandasi ehtimolini koʻrib chiqqan, biroq sayohat va chegarani kesib oʻtish qiyinchiliklari tufayli bu yoʻnalish Tojikistonning Togʻli Badaxshon avtonom viloyati yoki Pokiston orqali oʻtkaziladigan kontrabandaga nisbatan ahamiyatsizroq ekanligiga ishonch hosil qilgan. Chunki bu ikki yoʻnalish Xitoyga kirish uchun ancha qulayroq hisoblanadi.

Mintaqaning olis joylashganligi sababli, 1970-yillarning oxiridan buyon Afgʻonistonda davom etayotgan uzoq muddatli urushlarga qaramay, bu hudud mojarolardan deyarli chetda qolgan. Asosan etnik pomir va qirgʻizlardan iborat boʻlgan koʻplab mahalliy aholi esa mamlakatdagi urushlar haqida umuman xabardor emas.

Afgʻoniston Islom Respublikasi Xitoy Xalq Respublikasidan iqtisodiy sabablarga koʻra yoki Tolibon isyoniga qarshi kurashish uchun muqobil taʼminot yoʻli sifatida Vohon yoʻlagidagi chegarani ochishni bir necha bor soʻragan. Xitoyliklar, asosan, koridor bilan chegaradosh boʻlgan uzoq gʻarbiy Shinjon viloyatidagi tartibsizliklar tufayli qarshilik koʻrsatdi. 2009-yil dekabr oyida Qoʻshma Shtatlar Xitoydan koridorni ochishni soʻragani haqida xabar berilgan edi.

2021-yil iyul oyida hudud birinchi marta guruhning yozgi hujumi paytida Tolibon nazorati ostiga oʻtdi. Xabar qilinishicha, yuzlab etnik qirgʻiz koʻchmanchilari chorva mollari bilan shimolga, Tojikistonga qochishga uringan. U Afgʻoniston Islom Amirligi kuchlari tomonidan qoʻriqlanadi, ular NATO tomonidan oʻqitilgan Afgʻoniston Milliy xavfsizlik kuchlaridan mas’uliyatni oʻz zimmalariga olgan.

2023-yil iyun holatiga koʻra, Xitoy va Afgʻoniston tashqi ishlar vazirlari oʻrtasida Pekin va Kobul oʻrtasidagi savdo aloqalarini faollashtirish uchun strategik ahamiyatga ega yoʻlak ochish boʻyicha muzokaralar boʻlib oʻtgan edi. Afgʻoniston tashqi ishlar vaziri Amirxon Muttaqiy va Xitoy tashqi ishlar vaziri Van I Tibetda uchinchi Trans-Himoloy xalqaro hamkorlik forumi chogʻida savdo aloqalarini yaxshilash imkoniyatlarini muhokama qilish uchun chetda uchrashdilar. Tolibon hukumati Xitoy chegarasiga yetib borish uchun yoʻlak boʻylab 50 km yoʻlni tugatgan boʻlsa-da, Pekin xavfsizlik nuqtai nazaridan chegarani ochishga rozi emas koʻrinadi.

2024-yilda Ostindagi Texas universitetida ochiq manbali razvedka maʼlumotlariga tayanib oʻtkazilgan mustaqil tahlil shuni koʻrsatdiki, yoʻlak „birinchi navbatda chegaraga yetib bormasdan toʻsatdan tugaydigan tuproq yoʻllar va piyodalar yoʻllaridan iborat“.

• Vohon
• Kichik Pomir
• Katta Pomir
• Durand chizigʻi
• Imeon togʻi