Yapon oʻrigi

Ilmiy tasniflash
Olam:	Oʻsimlik
Kenja oila:	Armeniaca

Yapon oʻrigi, yoki Mume, lotincha: Prunus mume yoki Meihua - Rosaceae oilasiga mansub oʻsimlik, Prunus oilasining oʻrik (Armeniya) boʻlimidan bir tur.

Yapon oʻrigining vatani Xitoyning janubiYantszi daryosi hududida joylashgan boʻlib, u yerdan butun Sharqiy Osiyoga, jumladan, Yaponiya, Koreya, Tayvan, Vetnam ga tarqalgan.

Koʻpgina turlar siyanogendir; yaʼni ular tarkibida siyanogen glyukozidlar, xususan, amigdalin deb ataladigan birikmalar mavjud boʻlib, ular gidrolizda vodorod siyanid hosil qiladi. Garchi baʼzilarining mevalari odamlar va chorva mollari tomonidan isteʼmol qilinishi mumkin boʻlsa-da (qushlarning hamma joyda tarqalgan mevasidan tashqari), urugʻlar, barglar va boshqa qismlari zaharli boʻlishi mumkin, baʼzilari esa juda zaharli boʻlishi mumkin. Oʻsimliklar vodorod siyanidining iz miqdorini oʻz ichiga olmaydi, ammo parchalanish va havoga taʼsir qilish yoki hazm qilish natijasida zaharli miqdorlar hosil boʻlishi mumkin. Oz miqdori oʻziga xos taʼmni (“achchiq bodom”) berishi mumkin, ular odatda oʻziga xos mevalar bilan oziqlanadigan qushlarga qaraganda odamlarga chidab boʻlmaydigan darajada achchiqlikni oshiradi.

Yovvoyi tabiatda daraxt togʻlarning qoyali yonbagʻirlarida, Markaziy va Shimoliy Xitoyda dengiz sathidan 300 dan 2500 metr balandlikda oʻsadi. Vetnamda yetishtirilgan (Vet vyetnamcha: mơ), Xitoy (梅, mei), Koreya (매실?, 梅實, mesil) va Yaponiya (yap. 梅, ume). Oʻsimlik termofil, erta gullaydi, kuchli yomgʻirdan qoʻrqmaydi.

Daraxt 5–7 m balandlikda, baʼzan buta shaklida. Poʻstlogʻi silliq yashil-kulrang. Yillik kurtaklar yashil rangga ega. Barglari tuxumsimon, choʻzilgan nayzasimon qirrasi bor, qattiq, qirralari boʻylab tor tishli, pastda (va baʼzan yuqorida ham) oʻsib chiqadi. Gullari turgʻun yoki deyarli turgʻun, koʻpincha qoʻshaloq, koʻp, xushboʻy, oq yoki pushti boʻladi. Changchi soni 35 dan 40 donagacha oʻzgaradi. Mevalar nordon qoʻpol eti bilan sariq yoki yashil rangga ega. Danagi etidan ajratilmaydi. Uning yuzasi keskin chuqurchali tuzilishga ega.

Oʻsimlik etishtirishga qadimgi davrlarda kiritilgan. Oʻrik mevalari yangi mevalarning yuqori kislotaliligi tufayli asosan qayta ishlangan shaklda isteʼmol qilinadi. Ulardan tuzlangan va marinadlar tayyorlanadi. Tuzlangan karam ume – umeboshi – Yaponiyada qaynatilgan guruch uchun anʼanaviy ziravor. Ume mevasi, shuningdek, Yaponiya va boshqa Osiyo mamlakatlarida mashhur umeshu likyorining asosi boʻlib xizmat qiladi.

Daraxtning oʻzi kasalliklarga chidamli va haddan tashqari namlik ildiz tizimiga ega boʻlgan payvandlash sifatida qiziqish uygʻotadi.

Ume janubiy Vetnamda Oy Yangi yili uchun yangi yil daraxti sifatida ishlatiladi.

Xitoyda bu sharqiy taqvimga koʻra (bahor davri) bahor va Yangi yil ramzidir.

X asrda gullar va qushlar janrida katta shuhrat qozongan uning asosidan ilhomlangan orkide, meihua navining yovvoyi olxoʻri, bambuk va xrizantema tasvirlangan "toʻrtta olijanob gul" kichik janri paydo boʻldi.