Shamsiddin Isfahoniy

Shamsiddin Isfahoniy (forscha: شمس الدین اصفهانی‎‎; 1249-yilda vafot etgan) oʻrta asrlardagi Anadoluda xizmat qilgan fors vaziri va harbiy qoʻmondon edi. U Rum Saljuqiylari sultonligi sultoni Kayxusrav IIning (h. 1237-1246) oʻrinbosari (noib) va uning qoʻshinining bosh qoʻmondoni boʻlib xizmat qilgan. Sultonlikning Moʻgʻul imperiyasiga rasman boʻysunishidan soʻng, u Anadolu hududida moʻgʻul hukmdori Botuxon (h. 1227–1255)ning oʻrinbosari boʻlgan. Keyinchalik u Rum sultonligining yangi vaziri boʻlgach, oʻz qudratining eng yuqori choʻqqisiga yetadi va Kayxusrav vafotidan keyin qisqa muddat sultonlikning de-fakto hukmdoriga aylanadi.

Kose Dag jangida magʻlubiyatga uchraganlaridan soʻng, saljuqiylar sultonligi Kayxusrav II ning oʻrinbosari (noib) va sultonlik qoʻshinining bosh qoʻmondoni Shamsiddin Isfahoniy boshchiligida moʻgʻul hukmdori Botuxon huzuriga diplomatik elchi yubordi. Oxir-oqibat, Botu Kayxusrav II ga moʻgʻullarning qaram hukmdori sifatida „hokimiyatda“ qolishga, buning evaziga esa katta yillik xiroj toʻlash sharti bilan, ruxsat berdi. Oʻz saʼy-harakatlari evaziga Isfahoniy saxovat bilan mukofotlandi, u Anadoludagi Botuxonning oʻrinbosari etib tayinlandi. Kayxusravning vaziri Muhazzabiddin vafot etgach, Isfahoniy Rum sultonligining yangi vaziri boʻlib, shu tariqa Anadoludagi hokimiyatini mustahkamladi. Andrew Peacockning soʻzlariga koʻra: „shundan keyin Saljuq sultonlari ikkinchi darajali siyosiy rol oʻynaydigan, raqib moʻgʻul guruhlari tomonidan tayinlangan amaldorlarning qoʻgʻirchoqlariga aylandilar“.

Kayxusrav II 1246-yilda vafot etgach, Isfahoniy „sultonlikdagi haqiqiy hokimiyatni qoʻlga kiritdi“. U Kayxusravning toʻngʻich oʻgʻlini, hukmdor sifatida Kaykavus II nomi bilan, sultonlik taxtiga oʻtqazdi. Bu orada Isfahoniy oʻz ittifoqchilarini sultonlik hududidagi muhim lavozimlarga tayin qilgan edi. Shuningdek, u Kayxusravning bevasi Produliya bilan turmush qurdi, bu esa zamondoshlari tomonidan qattiq qoralanish va nafratga sabab boʻlgani aytiladi. Bar Ebreyning xabar berishicha, ular oʻgʻil farzand koʻrgan, biroq u haqda boshqa hech narsa maʼlum emas.

Isfahoniy uchun ishlar yaxshi kechayotgan edi, biroq moʻgʻul hukmdori Guyukxon (h. 1246-1248) Kayxusravning ikkinchi oʻgʻlini, hukmdor sifatida Qilich Arslon IV nomi bilan, yangi sulton sifatida tasdiqlashga qaror qiladi. Ehtimol, Guyuk „Anadolu ustidan hokimiyat daʼvo qilgan Botu raqibini zaiflashtirish maqsadida bu tayinlovdan foydalanmoqchi boʻlgan“ boʻlishi mumkin.

• Peacock, Andrew (2010). "SALJUQS iii. SALJUQS OF RUM". Encyclopaedia Iranica. http://www.iranicaonline.org/articles/saljuqs-iii. 
• Shukurov, Rustam. The Byzantine Turks, 1204-1461. BRILL, 2016. ISBN 978-9004307759.