Adashgan nerv

• Hiqildoq nervi
• Yuqori halqum nervi
• Adashgan nervining yuqori boʻyin-yurak shoxlari
• Pastki boʻyin-yurak shoxchasi
• Qaytalanuvchi halqun nervi
• Koʻkrak-yurak shoxlari
• Oʻpka chigaligaga tarmoqlar
• Qiziloʻngach chigaliga tarmoqlar
• Oldingi adashgan magistral
• Orqa adashgan magistral
• Alveolalardagi Hering-Breuer refleksi

Adashgan nerv uyqu pardasi ichida umumiy uyqu arteriyasi va ichki boʻyinturuq venaga parallel yoʻnalishda oʻtadi.

Adashgan nervi miyaning toʻrtta yadrosidan chiqadigan yoki unga yaqinlashadigan aksonlarni oʻz ichiga oladi:

1. Adashgan nervining dorsal yadrosi — bu ichki organlarga, ayniqsa ichaklarga parasempatik chiqishni yuboradi.
2. Yadro noaniq — bu yurakni innervatsiya qiluvchi vagus nervi va preganglionik parasempatik neyronlarning shoxli efferent motor tolalarini hosil qiladi.
3. Yakka yadro — visseral organlardan afferent taʼm maʼlumotlarini va birlamchi afferentlarni qabul qiladi.
4. Orqa miya trigeminal yadrosi — tashqi quloqning chuqur / qoʻpol teginishi, ogʻrigʻi va harorati, posterior kranial chuqurchaning durasi va halqum shilliq qavati haqida maʼlumot beradi.

Yurakning parasempatik innervatsiyasi qisman adashgan nervi tomonidan nazorat qilinadi va koʻkrak qafasi ganglionlari tomonidan taqsimlanadi. Vagal va oʻmurtqa ganglionik nervlar yurak tezligining pasayishiga vositachilik qiladi. Oʻng adashgan nerv sinoatriyal tugunni innervatsiya qiladi. Sogʻlom odamlarda bu manbalardan kelib chiqadigan parasempatik ohang simpatik ohangga yaxshi mos keladi. Parasempatik taʼsirning giperstimulyatsiyasi bradiyaritmiyaga yordam beradi. Giperstimulyatsiya qilinganida, chap vagal shox yurakni atrioventrikulyar tugundagi oʻtkazuvchanlik blokiga moyil boʻladi.

Bu joyda nevrolog Otto Lovi birinchi marta nervlar maqsadli toʻqimalardagi retseptorlarga taʼsir qiluvchi neyrotransmitterlar deb ataladigan moddalarni ajratishini koʻrsatdi. Lovi oʻz tajribasida qurbaqa yuragining vagus nervini elektr bilan qoʻzgʻatdi va bu yurakni sekinlashtirdi. Keyin yurakdan suyuqlikni olib, vadashgan nervi boʻlmagan ikkinchi qurbaqa yuragiga oʻtkazdi. Ikkinchi yurak elektr stimulyatsiyasisiz sekinlashdi. Lovi adashgan nervi tomonidan chiqarilgan moddani vagusstoff deb taʼriflagan, keyinchalik bu asetilkolin ekanligi aniqlangan. Atropin va skopolamin kabi muskarinik retseptorlarni (antikolinerjiklar) inhibe qiluvchi dorilar vagolitik deb ataladi, chunki ular adashgan nervining yurak, oshqozon-ichak trakti va boshqa organlarga taʼsirini inhibe qiladi. Antikolinerjik dorilar yurak tezligini oshiradi va bradikardiyani davolash uchun ishlatiladi.

Emotsional stress paytida adashgan nervning haddan tashqari faollashuvi, bu stress bilan bogʻliq kuchli simpatik asab tizimining parasempatik ortiqcha kompensatsiyasi, shuningdek, yurak chiqishining keskin pasayishi tufayli vazovagal senkopga olib kelishi mumkin, bu esa miya hipoperfuziyasini keltirib chiqaradi. Vazovagal senkop yosh bolalar va ayollarga boshqa guruhlarga qaraganda koʻproq taʼsir qiladi. Bundan tashqari, haddan tashqari qoʻrquv lahzalarida siydik pufagi nazoratini vaqtincha yoʻqotishga .

Tadqiqotlar shuni koʻrsatdiki, orqa miya toʻliq shikastlangan ayollar adashgan nervi orqali orgazmni boshdan kechirishlari mumkin, bu esa bachadon va boʻyinbogʻdan miyaga oʻtishi mumkin .

Insulin garmoni signalizatsiyasi yoysimon yadrodagi adenozin trifosfat (ATP) ga sezgir kaliy (KATP) kanallarini faollashtiradi, AgRP chiqarilishini pasaytiradi va vagus nervi orqali glyukoneogen fermentlarni kamaytirish orqali jigarda glyukoza ishlab chiqarishning pasayishiga olib keladi: Glyukoneojenik fermentlar: Fosfoaza — piroboksokin, fosfataza.

Koʻkrak qafasiga joylashtirilgan neyrostimulyator yordamida Adashgan nerv stimulyatsiyasi (VNS) terapiyasi 1997 yildan beri epilepsiya bilan ogʻrigan bemorlarda tutqanoqlarni nazorat qilish uchun qoʻllangan va klinik depressiyaning dori-darmonlarga chidamli holatlarini davolash uchun tasdiqlangan. Adashgan nervning afferent filialini ragʻbatlantiradigan invaziv boʻlmagan VNS qurilmasi ham ishlab chiqilmoqda va tez orada[2].

2011-yil boshida Texas-Dallas universiteti tadqiqotchilari tomonidan chop etilgan yutuq tadqiqotidan so‘ng Belgiyaning Antverpen shahrida tonal tinnitusni davolash uchun VNS yordamida klinik sinovlar boshlandi .Adashgan nervini stimulyatsiya qilish impulslari.

VNS ga vagal manevrlardan biri orqali amalga oshirish mumkin: nafasni 20-60 ushlab turish, yuzni sovuq suvga botirish, yoʻtalish, gʻoʻngʻirlash yoki qoʻshiq aytish yoki ichak harakati uchun chidab turgandek oshqozon mushaklarini taranglashadi. Supraventrikulyar taxikardiya, atriyal fibrilatsiya va boshqa kasalliklarga chalingan bemorlar vagal manevrlarni bajarishga oʻrgatishlari mumkin.

Adashgan nervlarini blok qilish(VBLOC) terapiyasi VNSga oʻxshaydi, lekin faqat kun davomida qoʻllanadi. Avstraliya, Meksika va Norvegiyadagi uchta tibbiyot markazlari ishtirok etgan olti oylik ochiq sinovda adashgan nervlarining bloklanishi 31 nafarga yordam berdi. Semiz odamlar oʻrtacha 15 ga yaqinni yoʻqotadilar ularning ortiqcha vaznining foizi. 2008-yil (2008) holatiga koʻra , bir yil davomida 300 ishtirokchi ikki marta koʻr, bosqich Ikkinchi sud jarayoni boshlandi.

Vagotomiya (adashgan nervni kesish) — bu oshqozon yarasi kasalligi uchun oʻtkazilgan endi eskirgan terapiya. Vagotomiya hozirda oshqozonni aylanib oʻtish operatsiyasiga kamroq invaziv muqobil vazn yoʻqotish usuli sifatida tadqiq qilinib kelinmoqda. Jarayon ochlik tuygʻusini jilovlaydi va baʼzida bemorlarning oshqozoniga bantlar qoʻyish bilan birgalikda amalga oshiriladi, natijada diet va jismoniy mashqlar bilan olti oyda oʻrtacha 43% ortiqcha vazn yoʻqoladi.

Vagotomiyaning jiddiy yon taʼsiridan biri B ₁₂ vitaminining keyingi hayotda, ehtimol, taxminan 10 yildan keyin yetishmasligi — bu zararli anemiyaga oʻxshaydi. Adashgan nerv odatda oshqozon parietal hujayralarini kislota va ichki omilni ajratish uchun ragʻbatlantiradi. B ₁₂ vitaminini oziq-ovqatdan olish uchun ichki omil zarur. Vagotomiya bu sekretsiyani kamaytiradi va oxir-oqibatda etishmovchilikka olib keladi, agar davolanmasa, asab shikastlanishi, charchoq, demans, paranoyya va oxir-oqibat oʻlimga olib keladi.

Orxus universiteti va universitetning kasalxonasi tadqiqotchilari vagotomiya Parkinson kasalligi rivojlanishining oldini olishini (xatarni ikki baravar kamaytirishini) isbotladilar, bu Parkinson kasalligi oshqozon-ichak traktida boshlanib, vagus nervi orqali miyaga tarqalishini koʻrsatdi. Yoki tartibga solinmagan atrof-muhit stimullari, masalan, ichakdan vagus nervi tomonidan qabul qilingan, qora moddaning dopamin mukofot tizimiga salbiy taʼsir koʻrsatishi va shu bilan Parkinson kasalligini keltirib chiqarishi mumkinligi haqidagi nazariyaga qoʻshimcha dalillar keltirish.

Chagas kasalligidagi neyropatiya qisman adashgan nervning asosiy parasempatik shoxlari orqali tarqaladi. 

Vagal afferent nervlarning yuqori sezuvchanligi refrakter yoki idiopatik yoʻtalni keltirib chiqarishi kuzatilgan.

Arnoldning asab qulogʻi-yoʻtal refleksi kamdan-kam boʻlsa ham, vagal sensorli neyropatiyaning namoyonidir va bu gabapentin bilan davolash mumkin boʻlgan oʻtga chidamli surunkali yoʻtalning sababidir. Yoʻtal tashqi eshitish yoʻlini mexanik stimulyatsiya qilish natijasida yuzaga keladi va tomoqning tirnash xususiyati (laringeal paresteziya) va sovuq havo va ovqatlanish (allotussiya deb ataladigan) kabi notussiv qoʻzgʻatuvchilarning taʼsiridan kelib chiqadigan yoʻtal kabi boshqa neyropatik xususiyatlar bilan birga keladi. Bu xususiyatlar yoʻtalning neyropatik kelib chiqishini koʻrsatadi.

Lotincha " vagus " so‘zi so‘zma-so‘z „sargardon“ degan maʼnoni bildiradi (vagrant, vagabond, noaniq va divagatsiya so‘zlari bir ildizdan olingan). Baʼzan oʻng va chap shoxlar birgalikda koʻplikda aytiladi va shuning uchun vagi deb ataladi (/ˈveɪdʒaɪ/ VAY-jy)..Adashgan nerv tarixda pnevmogastrik asab deb ham atalgan, chunki u oʻpka va oshqozonni innervatsiya qiladi.