Oldos Leonard Haksli (1894-yil 26 iyul - 1963-yil 22-noyabr) - ingliz yozuvchisi va faylasufi. U 50 ga yaqin kitob, ham romanlar, ham badiiy boʻlmagan asarlar, shuningdek, keng qamrovli ocherklar, qissalar va sheʼrlar yozgan.
Taniqli Xaksli oilasida tugʻilgan, u Oksforddagi Balliol kollejini ingliz adabiyoti boʻyicha bakalavriat darajasini olgan. Faoliyatining boshida u qisqa hikoyalar va she'rlar nashr etdi va sayohat kundaliklari, roman va qissalarini yozishdan avval Oksford Poetry adabiy jurnaliga muharrirlik qildi. U umrining oxirgi qismini Qoʻshma Shtatlarda oʻtkazdi, 1937-yildan to vafotigacha Los-Anjelesda yashadi. Umrining oxiriga kelib, Xaksli oʻz davrining eng ilgʻor ziyolilaridan biri sifatida tan olindi. U toʻqqiz marta adabiyot boʻyicha Nobel mukofotiga nomzod boʻlgan va 1962-yilda Qirollik adabiyot jamiyati tomonidan Adabiyot hamrohi etib saylangan
Xaksli pasifist edi. U falsafiy tasavvufga, hamda universalizmga qiziqish ortdi, bu mavzularga Gʻarb va Sharq tasavvuflari oʻrtasidagi umumiyliklarni koʻrsatadigan “Koʻp yillik falsafa” (1945) kabi asarlar bilan murojaat qildi. Sharq tasavvuf va idrok eshiklari (1954), u oʻzining psixodelik tajribasini meskalin bilan izohlaydi. Oʻzining eng mashhur " Jasur yangi dunyo " romanida (1932) va oxirgi romanida " Orol "da (1962) u mos ravishda distopiya va utopiya haqidagi tasavvurlarini taqdim etdi.
Hayoti
Xaksli 1894-yilda Angliyaning Surrey shtatidagi Godalming shahrida tugʻilgan. U yozuvchi va maktab oʻqituvchisi Leonard Hakslining uchinchi oʻgʻli edi, The Cornhill jurnalini tahrir qilgan va uning birinchi rafiqasi Julia Arnold, Prior's Field Schoolga asos solgan. Yuliya shoir va tanqidchi Metyu Arnoldning jiyani va Missis Xonimning singlisi edi. Xamfri Uord . Yuliya unga singlisining romanlaridan biridagi qahramon sharafiga Aldous ismini qoʻydi. Aldous zoolog, agnostik va ziddiyatchi Tomas Genri Xakslining nabirasi edi, uni koʻpincha "Darvin buldogi" deb atashgan. Uning akasi Julian Xaksli va oʻgay ukasi Endryu Xaksli ham taniqli biologlarga aylandi. Aldousning yana bir akasi Noel Trevenen Xaksli (1889-1914) bor edi, u klinik depressiya davridan keyin oʻz joniga qasd qildi.
Bolaligida Xakslining taxallusi "Ogie" edi, bu "Ogre" ning qisqartmasi edi. U akasi Julian tomonidan tez-tez "narsalarning gʻalatiligi haqida oʻylaydigan" odam sifatida tasvirlangan Uning amakivachchasi va zamondoshi Gervas Xakslining soʻzlariga koʻra, u rasm chizishga erta qiziqqan
Xakslining ta'limi otasining yaxshi jihozlangan botanika laboratoriyasida boshlangan, shundan soʻng u Godalming yaqinidagi Hillside maktabiga oʻqishga kiradi... U yerda bir necha yil davomida oʻz onasi tomonidan oʻqitildi, u toʻliq kasal boʻlib qoldi. Hillside'dan keyin u Eton kollejiga oʻqishga kirdi . Uning onasi 1908-yilda, u 14 yoshida vafot etdi (dadasi keyinchalik boshqa turmush qurgan). U 1911-yilda koʻz kasalligi Keratitis punctata bilan kasallangan; bu uni ikki-uch yil davomida deyarli koʻr qilib qoʻygan. Bu uning "shifokor boʻlish haqidagi dastlabki orzularini tugatdi". 1913-yil oktyabr oyida Xaksli Oksforddagi Balliol kollejiga oʻqishga kirdi va u yerda ingliz adabiyotini oʻrgandi U 1916-yil yanvar oyida Buyuk Britaniya armiyasiga koʻngilli boʻlib, Buyuk urush uchun; ammo, bir koʻzi yarim koʻr boʻlib, sogʻligʻiga koʻra rad etildi.. Keyinchalik uning koʻrish qobiliyati qisman tiklandi. U 1916-yilda Oksford she'riyatini tahrir qildi va oʻsha yilning iyun oyida bakalavrni birinchi darajali imtiyozlar bilan tugatdi
Ballioldagi yillaridan soʻng, Haksli otasiga moliyaviy qarzdor boʻlib, ish topishga qaror qildi. U bir yil davomida Eton kollejida fransuz tilidan dars berdi, u yerda Erik Bler ( Jorj Oruell taxallusini olishi kerak edi) va Stiven Runsiman uning shogirdlari orasida edi. U asosan darsda tartibni saqlay olmaydigan layoqatsiz maktab mudiri sifatida eslandi. Shunga qaramay, Bler va boshqalar uning tilni mukammal bilishini yuqori baholadilar..
Xaksli, shuningdek, 1920-yillarda Angliyaning shimoli-sharqidagi Durham okrugidagi Billingemdagi ilgʻor kimyo zavodi Brunner va Mondda bir muddat ishlagan. Uning “ Jasur yangi dunyo ” (1932) ilmiy-fantastik romani muqaddimasida aytilishicha, u “rejasiz uyg‘unlik dunyosida tartibli koinot” haqidagi tajribasi roman uchun muhim manba bo‘lgan.
Xaksli oʻzining birinchi (nashr qilinmagan) romanini 17 yoshida tugatdi va oʻzini muvaffaqiyatli yozuvchi va ijtimoiy satirik sifatida koʻrsatib, yigirma yoshida jiddiy yozishni boshladi. Uning birinchi nashr etilgan romanlari ijtimoiy satiralar, " Krom sariq " (1921), " Antik hay " (1923), " Oʻsha bepusht barglar " (1925), " Nuqtaga qarshi nuqta " (1928). “Jasur yangi dunyo ” (1932) uning beshinchi romani va birinchi distopik asari edi. 1920-yillarda u Vanity Fair va Britaniyaning Vogue jurnallarida ham ishtirok etgan.
Birinchi jahon urushi paytida Xaksli koʻp vaqtini Oksford yaqinidagi Garsington Manorda, xonim Ottoline Morrellning uyida, fermer boʻlib ishlagan. Manorda u Bloomsbury guruhining bir nechta arboblari bilan uchrashdi, jumladan Bertrand Rassell, Alfred North Whitehead, va Clive Bell . Keyinchalik, " Krom Sariq " (1921) asarida u Garsington turmush tarzini karikatura qildi. Ishlar juda kam edi, lekin 1919-yilda Jon Middlton Murri Athenaeumni qayta tashkil qilardi va Xakslini xodim boʻlib ishlashga taklif qildii. U darhol qabul qildi va tezda belgiyalik qochqin Mariya Nis bilan(1899–1955), Garsingtonda turmush qurdi. Ular oʻzlarining kichik oʻgʻli bilan 1920-yillarda Italiyada yashagan, u yerda Xaksli doʻsti DH Lourensning oldiga tashrif buyurgan. 1930-yilda Lourens vafotidan soʻng Haksli Lourensning maktublarini tahrir qildi (1932). 1929-yilning boshida Londonda Xaksli yozuvchi va teleboshlovchi, faylasuf va zamonaviy ilm-fan tarjimoni Gerald Xerd bilan uchrashdi.
Bu davr asarlari ilmiy taraqqiyotning noinsoniy jihatlari haqidagi romanlar (uning asosiy asari "Jasur yangi dunyo ") va pasifist mavzudagi ( Gʻazodagi koʻrlik) romanlarni oʻz ichiga oladi. Distopik Londonda oʻrnatilgan " Jasur yangi dunyo " filmida Xaksli ommaviy ishlab chiqarish va Pavlovning konditsionerligi tamoyillari asosida ishlaydigan jamiyatni tasvirlaydi. Haksli F. Matthias Aleksandrga kuchli ta'sir qildi, u Gʻazodagi koʻrlikni oʻz xarakterini ifodalovchi belgi sifatida tushundi.
Bu davrda Xaksli pasifistik masalalar boʻyicha badiiy boʻlmagan asarlarni yozishni va tahrirlashni boshladi, jumladan, "Ends and Means" (1937), "Tinchlik entsiklopediyasi", "Tinchlik va falsafa " va " Tinchlik va'dasi" ittifoqining faol a'zosi edi.
Qoʻshma Shtatlardagi hayot
1937-yilda Xaksli rafiqasi Mariya, oʻgʻli Metyu Xaksli va doʻsti Jerald Xerd bilan Gollivudga koʻchib oʻtdi. U AQShda, asosan janubiy Kaliforniyada, vafotigacha va bir muddat Nyu-Meksiko shtatining Taos shahrida yashagan va u yerda “ Ends and Means” (1937) asarini yozgan. Kitobda urush, din, millatchilik va axloqqa oid fikrlari mavjud.
Heard Hakslini ahimsa tamoyili orqali Vedanta ( Upanishadga asoslangan falsafa ), meditatsiya va vegetarianizm bilan tanishtirdi. 1938-yilda Xaksli Jiddu Krishnamurti bilan doʻstlashdi, uning ta'limoti u uchun juda hayratlanarli edi. Xaksli va Krishnamurti koʻp yillar davomida uzluksiz xat almashinuvga kirishdilar (ba'zan munozaralarga sabab boʻldilar), Krishnamurti koʻproq noyob, ajratilgan, fil suyagi minorasi nuqtai nazarini va Xaksli oʻzining pragmatik tashvishlari bilan, ijtimoiy va tarixiy jihatdan koʻproq ma'lumotga ega boʻlgan pozitsiyani ifodalaydi. Xaksli Krishnamurtining " Birinchi va oxirgi ozodlik" (1954) iborasiga soʻzboshi yozgan.
Xaksli hindu Svami Prabxavananda davrasida vedantist boʻlib, ular bilan Kristofer Ishervudni tanishtirdi. Koʻp oʻtmay, Xaksli oʻzining keng tarqalgan ma'naviy qadriyatlar va gʻoyalarga bagʻishlangan "Koʻp yillik falsafa " kitobini yozdi, unda dunyoning taniqli mistiklari ta'limotlari muhokama qilindi. Xakslining kitobi umume'tirof etilgan "beshta sezgi"dan tashqari haqiqatlar mavjudligini va insonlar uchun hissiy qoniqish va hissiyotlardan tashqari haqiqiy ma'no borligini ta'kidlaydigan sezgirlikni tasdiqladi.
Xaksli Occidental kolleji prezidenti Remsen Birdning yaqin doʻsti edi. U Los-Anjelesning Eagle Rock mahallasidagi kollejda koʻp vaqt oʻtkazdi. Kollej oʻzining " Koʻp yozdan keyin " (1939) satirik romanida "Tarzana kolleji" sifatida namoyon boʻladi. Roman Xaksliga Britaniya adabiy mukofoti, fantastika uchun 1939-yilda Jeyms Tait Blek xotira mukofotiga sazovor boʻldi. Xaksli Qushni ham romanga kiritdi.
Bu davrda Xaksli Gollivud ssenariychisi sifatida katta daromad oldi; Kristofer Ishervud oʻzining " Mening gurum va uning shogirdi " avtobiografiyasida, Xaksli ssenariy muallifi sifatida haftasiga 3000 dollardan koʻproq (taxminan $50,000 2020 dollar) maosh olgani va uning koʻp qismini Gitler Germaniyasidan AQShga kelgan rassom qochqinlar, yahudiylar va Gitlerchilarga qarshi chiqqan yozuvchilarni koʻchirish uchun sarflagani ta'kidlanadi. 1938-yil mart oyida Xakslining doʻsti Anita Loos, yozuvchi va ssenariy muallifi uni Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) bilan bogʻladi, u uni dastlab Greta Garbo rolini oʻynagan va Jorj rejissyori boʻlgan Madam Kyuri uchun yollagan. Kukor . (Oxir-oqibat, film 1943-yilda MGM tomonidan boshqa rejissyor va aktyorlar bilan yakunlandi. ) Xaksli " Magʻrurlik va xurofot " (1940) filmi uchun ekran kreditini oldi va boshqa bir qator filmlar, jumladan, Jeyn Eyr (1944) filmlaridagi ishi uchun maosh oldi. U 1945-yilda Uolt Disney tomonidan Elisning mo�M81�jizalar mamlakatidagi sarguzashtlari va hikoya muallifi Lyuis Kerrollning tarjimai holi asosida ssenariy yozishni topshirgan. Biroq, skript ishlatilmadi.
1949-yil 21-oktyabrda Xaksli " Bir ming toʻqqiz yuz sakson toʻrt " kitobining muallifi Jorj Oruellga xat yozib, uni "kitob qanchalik yaxshi va qanchalik muhimligi" bilan tabrikladi.
1953-yilda Xaksli va Mariya Qoʻshma Shtatlar fuqaroligini olish uchun ariza berishdi va ular imtihon uchun u yerga borishdi. Haksli AQSh uchun qurol koʻtarishdan bosh tortganida va uning e'tirozlari diniy gʻoyalarga asoslanganligini aytmaganida, Makkarran qonunida ruxsat etilgan yagona bahona, sudya sud jarayonini keyinga qoldirishga majbur boʻldi. U arizasini qaytarib oldi. Shunga qaramay, u 1959-yilda AQShda qoldi. Haksli Makmillan hukumatining ritsar bakalavri boʻlish taklifini hech qanday sababsiz rad etdi; uning ukasi Julian 1958-yilda ritsar unvoniga sazovor boʻlgan, ukasi Endryu esa 1974-yilda ritsar unvoniga sazovor boʻlgan
1960 yilning kuz semestrida Xaksli professor Xyuston Smit tomonidan Massachusets Texnologiya Institutida (MIT) Karnegi tashrif buyuruvchi gumanitar professori lavozimiga taklif qilindi. MITning Gumanitar fanlar fakulteti tomonidan tashkil etilgan yuz yillik tadbirlar dasturi doirasida Xaksli tarix, til va san'atga oid "Inson qanday funksiya bajaradi" nomli ma'ruzalar seriyasini taqdim etdi.
1930-yillarda Angliyada Xaksli bilan vaqt o‘tkazgan Robert S. de Ropp (olim, gumanitar va yozuvchi) 1960-yillarning boshlarida u bilan yana AQShda uchrashib, “Buyuk intellekt, go‘zal modulyatsiyalangan ovoz, yumshoq xolislik, hammasi oʻzgarmadi. U men uchratgan eng madaniyatli insonlardan biri edi” deb yozadi.
Biograf Garold X. Vattning yozishicha, Huxlining "hayotining soʻnggi va uzoq davridagi" yozuvlari "koʻplab zamonaviy odamlarning markaziy muammolari ustida mulohaza yuritadigan odamning ishi". Xaksli rivojlangan dunyo oʻzi uchun yaratadigan kelajak haqida chuqur xavotirda edi. Shulardan kelib chiqib, u o‘z asarlarida, nutqlarida ba’zi ogohlantirishlar ham qilgan. 1958-yilda jurnalist Mayk Uolles tomonidan oʻtkazilgan televideniye intervyusida Xaksli bir qancha muhim masalalarni aytib oʻtdi: dunyo aholisining haddan tashqari koʻpayishining qiyinchiliklari va xavflari; aniq ierarxik ijtimoiy tashkilotga moyillik; ishontirishga moyil boʻlgan ommaviy jamiyatlarda texnologiyadan foydalanishni baholashning hal qiluvchi ahamiyati; zamonaviy siyosatchilarni sodda ommaga yaxshi sotilgan tovarlarga koʻtarish tendentsiyasi. 1962-yil dekabr oyida u akasi Julianga yozgan maktubida Santa-Barbarada taqdim etgan maqolasini sarhisob qilib, shunday deb yozgan edi: "Men aytmoqchi boʻlganim shundaki, agar biz insoniy muammolarni hokimiyat siyosati nuqtai nazaridan emas, balki ekologik nuqtai nazarda oʻylamasak, biz tez orada yomon ahvolga tushishimiz mumkin."
Xakslining Sharq donishmandlik an'analari bilan shugʻullanishi zamonaviy ilm-fanni yuqori baholash bilan toʻliq mos edi. Biograf Milton Birnbaumning yozishicha, Xaksli "ham ilm-fanni, ham Sharq dinini qabul qilish bilan yakunlangan". Haksli oʻzining soʻnggi" Adabiyot va fan " kitobida shunday deb yozgan edi: "Zamonaviy ilm-fanning axloqiy va falsafiy ta'siri xristianlikdan koʻra koʻproq buddistdir. . . ." Oʻlimidan bir oy oldin nashr etilgan "Falsafaning taxminiy bashorati" asarida Xaksli umumiy semantika va "madaniy jihatdan ifloslanmagan ongning ogʻzaki boʻlmagan dunyosi" boʻyicha oʻqitishni ma'qullab, "Biz aqliy jim boʻlishni oʻrganishimiz kerak, biz aqliy san'atni rivojlantirishimiz kerak" deb yozgan. Inson oʻzini oʻzi boshqarishni oʻrganishi kerak, uni oʻrab turgan ogʻzaki ramzlarning devoridagi teshiklarni berkitishi kerak."
Haksli 1939-yildan boshlab to 1963-yilda vafotiga qadar Svami Prabxavananda tomonidan asos solingan va boshqariladigan Janubiy Kaliforniyaning Vedanta jamiyati bilan keng hamkorlik qilgan. Jerald Xerd, Kristofer Ishervud va boshqa izdoshlar bilan birgalikda u Svami tomonidan boshlangan meditatsiya va ruhiy amaliyotlarni oʻrgatgan.
Vafoti
Oʻlim toʻshagida, ogʻir ogʻiz boʻshligʻi saratoni tufayli gapira olmagan Haksli rafiqasi Lauraga " LSD, 100 mkg, mushak ichiga " soʻrab yozma murojaat qildi. Uning oʻlimi haqidagi ma'lumotlarga koʻra Bu vaqtsiz lahzada u 11:20 da in'ektsiya qilishga majbur boʻlgan va bir soatdan keyin ikkinchi doza; Xaksli 69 yoshida, 5:20da 1963-yil 22-noyabrda vafot etdi.
Hakslining oʻlimi haqidagi xabar ommaviy axborot vositalari tomonidan, britaniyalik yozuvchi CS Lyuis bilan bir qatorda, xuddi shu kuni, Hakslining oʻlimidan yetti soat oldin Jon Kennedining oʻldirilishi haqidagi xabarning soyasida qoldi.
Mukofotlari
- 1939-yil: Jeyms Tait Blek xotira mukofoti (for After Many a Summer Dies the Swan).
- 1959-yil: Amerika san'at va adabiyot akademiyasining xizmatlari uchun mukofoti (for Brave New World) .
- 1962: Adabiyot hamrohi (Royal Society of Literature)
Haksli asarlarining filmga moslashuvi
- 1950-yil: Yosh Arximedga asoslangan shon-shuhrat muqaddimasi
- 1968: Point Counter Point (BBC miniseries by Simon Raven)
- 1971: Iblislar (The Devils of Loudun adapted by Ken Russell)
- 1980-yil: Jasoratli yangi dunyo (American TV adaptation)
- 1998-yil: Jasoratli yangi dunyo (American TV adaptation)
- 2020: Brave New World (American adaptation for Peacock)
- Adabiyot faylasuflari
- Madaniyat faylasuflari
- 1963-yilda vafot etganlar
- 1894-yilda tugʻilganlar
- Pages with unreviewed translations