 | Ushbu maqola chaladir. Siz uni boyitib, Vikipediyaga yordam berishingiz mumkin. Bu andozani aniqrogʻiga almashtirish kerak. |
Kalibrlangan maydonlar fizikasi — bu zamonaviy nazariy fizikaning asosiy yoʻnalishlaridan biri boʻlib, unda kuchlarni taʼsirini tushuntirish uchun simmetriya va kalibrlash tamoyillari asosida nazariyalar quriladi. Ushbu nazariya kvant mexanikasi va maxsus nisbiylik nazariyasi asosida ishlab chiqilgan boʻlib, elementar zarralar va ular oʻrtasidagi fundamental kuchlarning oʻzaro taʼsirini tavsiflashda qoʻllaniladi.
Kalibrlangan maydonlar nazariyasining rivojlanishi XX asrning oʻrtalariga borib taqaladi. Ushbu sohaning boshlanishi Jeyms Klerk Maksvell (1860-yillar) tomonidan elektromagnit maydon nazariyasini yaratish bilan boshlangan, chunki u kalibrlash erkinligi tamoyilining dastlabki namunasini koʻrsatgan edi. Keyinchalik, XX asr boshida Albert Eynshteynning umumiy nisbiylik nazariyasi (1915) gravitatsiya maydonini geometrik yondashuv asosida tavsiflashga imkon berdi.
Kalibrlangan nazariyaning zamonaviy koʻrinishi Yang-Mills nazariyasida aks etadi. 1954-yilda Chen Ning Yang va Robert Mills nodiagonal kalibrlash nazariyasini taklif qilishdi, bu esa kvant maydonlar teoriyasi doirasida kuchli va zaif yadro kuchlarini tushuntirishga yoʻl ochdi. Ushbu nazariya nonabeliy guruhlar (masalan, SU(2), SU(3)) asosida ishlaydi.
1960-yillar oxirida Stiven Vaynberg, Abdus Salam va Sholdon Glashou elektrozaif oʻzaro taʼsirni yagona nazariya sifatida birlashtirishga muvaffaq boʻlishdi. Ular Standart Modelni ishlab chiqishga hissa qoʻshib, elektromagnit va zaif kuchlarni birlashtirishdi. Gravitatsiya maydonini kalibrlash nazariyasi bilan uygʻunlashtirish hali ham davom etmoqda.
Bugungi kunda kalibrlangan maydonlar fizikasi kosmologiya, kvant xromodinamikasi (QCD), va super simmetriya nazariyalari kabi sohalarda fundamental ahamiyat kasb etadi. Mazkur sohadagi kashfiyotlar zamonaviy texnologiyalar, masalan, LHC (Katta Adron Kollayderi) eksperimentlarida foydalanilmoqda.