Refah partiyasi

Refah partiyasi (turkcha: Refah Partisi, RP) — Turkiyada faoliyat yuritgan islomiy siyosiy partiya. 1983-yilda Anqarada Ali Türkmen, Ahmet Tekdal va Necmettin Erbakan tomonidan siyosatdan taqiqlangan ikkita oldingi partiya – Milliy tartib partiyasi (MNP) va Milliy qutqarish partiyasining (MSP) merosxoʻri sifatida tashkil etilgan. RP oʻsha paytda shahar hokimligi saylovlarida qatnashib, Konya, Shanliurfa va Van shaharlarida gʻalaba qozongan. Ularning ovoz ulushi taxminan 5% ni tashkil qilgan.

Refah partiyasi 1991-yilgi saylovlarda Millatchilik harakati partiyasi (MHP) va Islohotchilar demokratiyasi partiyasi (IDP) bilan uch tomonlama ittifoqda ishtirok etdi. Ular 16,9 foiz ovoz toʻplashdi. Ular parlamentga 62 nafar deputat saylashgan, lekin saylovdan soʻng MHPning 19 nafar deputati (1991-yil 25-dekabrda tuzilgan Demokratik harakat partiyasidan va 29-dekabrda MÇPga qoʻshilgan) hamda IDPning 3 nafar deputati Refah partiyasini tark etgan. Ularning saylovdagi ommaviy ovozi yillar davomida oshib bordi va 1996-yilda Bosh vazir Necmettin Erbakan yetakchiligida eng yirik partiyaga aylandi. Erbakan koalitsion hukumati 1997-yilda islomiy kun tartibiga egalikda gumon qilinib, Turkiya harbiylari tomonidan hokimiyatdan chetlatildi.

1998-yilda Turkiya Konstitutsiya sudi Refah partiyasini siyosatdan chetlatdi, chunki u din va davlatni ajratish tamoyilini buzgan deb topilgan. Bu taqiq 2003-yil 13-fevralda Yevropa Inson Huquqlari Sudida (ECtHR) ham tasdiqlandi. Inson huquqlari boʻyicha Yevropa sudining Human Rights Watch tomonidan tanqid qilingan, chunki sud ilgari bir necha partiyalarni tarqatmaslikka qaror qilgan, ammo Refah partiyasini taqiq qilgani izchillikdan yiroq deb baholangan. Shu bilan birga, ECtHR oʻz qarorini himoya qilgan.

Turkiyaning amaldagi prezidenti Recep Tayyip Erdoğan partiyaning sobiq aʼzosi hisoblanadi. Siyosatdan maʼlum muddat chetlatilgach, u ushbu islomiy partiyani tark etib, Adolat va Taraqqiyot partiyasini (AKP) tashkil qilgan. Turkiyaning sobiq prezidenti Abdullah Gül Refah partiyasi tarqatilishiga qadar uning oʻrinbosar yetakchisi boʻlgan.

Shundan soʻng Refah partiyasi Yevropa inson huquqlari sudiga (ECtHR) murojaat qilib, Turkiya Oliy sudining ularning Yevropa inson huquqlari bitimining 11-moddasini – yigʻilish va birlashish huquqlarini himoya qiluvchi qoidani buzganini bildirgan. Refah, shuningdek, bitimning 9, 10, 14, 17 va 18-moddalarida va 1-sonli protokolning 1 va 3-moddalarida himoyalangan huquqlari buzilganidan shikoyat qildi.

Refah partiyasi siyosiy maydonga, kambagʻal aholi amaldagi hukumatdan norozi boʻlgan davrda kirib keldi. Islomiy notiqlik sanʼatiga tayangan holda ular shariat qonunining ayrim jihatlarini targʻib qilgan. Turkiya dunyoviy davlat sifatida ularning diniy gʻoyalariga qarshi chiqqan. Turkiya Konstitutsiyasining 2.1-moddasida Turkiya „demokratik, dunyoviy va ijtimoiy davlat hisoblangan. Rafohning teotsentrik siyosati va nutqlari dunyoviylikka boʻlgan bu sodiqlikni buzdi. 1998-yil 16-yanvarda Konstitutsiyaviy sud Refah partiyasini tarqatib yubordi, chunki u „dunyoviylik tamoyiliga qarshi faoliyat markaziga“ aylandi.