János Áder

Áder 2009 yilgi Yevropa parlamenti saylovlarida muvaffaqiyatli ishtirok etdi va natijada Vengriya parlamentidan isteʼfo berdi. 2012-yil 23-yanvarda u Atrof-muhit, Jamoat salomatligi va Oziq-ovqat xavfsizligi boʻyicha Yevropa qoʻmitasining rais oʻrinbosari etib saylandi. 2011-yilda, Fideszning bir yil oldingi parliament saylovlarida mutlaq koʻpchilik qoʻlga kiritganidan soʻng, Áder Vengriya sud va saylov qonunlarini oʻzgartirishga qaratilgan qonun loyihalarini tuzishda ishtirok etdi; birinchisi Yevropa Adliya Sudida eʼtiroz bilan qarshi olindi, ammo kuchda qoldirildi.

2012-yil 16-aprelda Áder parlament koʻpchiligi tomonidan saylandi va Pál Schmittning isteʼfosidan soʻng Vengriyaning yangi Prezidenti boʻldi. U 2012-yil 2-mayda 262 ovozga qarshi 40 ovoz bilan besh yillik muddatga saylandi va 2012-yil 10-mayda lavozimini egalladi. Shunday qilib, u 2012-yil 1-yanvarda kuchga kirgan yangi Vengriya Konstitutsiyasi asosida prezidentlik lavozimini birinchi boʻlib egalladi.

János Áder 2012-yil 15-iyulda Quddusda ishchi kechki ovqat paytida Shimon Peres bilan uchrashdi va Isroil Prezidentini Vengriyaga rasmiy tashrif buyurishga taklif qildi. Áder ularning suhbati ikki mamlakat oʻrtasidagi ilmiy hamkorlikni chuqurlashtirish, xususan qishloq xoʻjaligi va suv boshqaruvi sohalarida Isroil tajribasidan foydalanish masalalariga bagʻishlanganini aytdi. 16-iyulda u Knessetda Raoul Wallenbergni xotirlash marosimida Holokost „insoniyat tarixidagi tengsiz fojia“ ekanligini taʼkidladi. U bir qator Yevropa mamlakatlarida antisemitizmning kuchayishi muhokama qilinganligi va „bunday hodisalarga qarshi birgalikda chora koʻrish zarur“ligi haqida gapirdi. Keyinchalik Simon Wiesenthal markazi MTI orqali Áderga ochiq maktub yoʻllab, taxminiy natsist urush jinoyatchisi László Csizsik-Csatáryni „imkon qadar tezroq“ sudga tortishga yordam berishini soʻradi.

Áder 2012-yil 25-sentabrda BMT Bosh Assambleyasining 67-sessiyasida Nyu-Yorkda soʻzlagan nutqida Vengriyaning yangi Konstitutsiyasi konstitutsiyaviy huquqlarni kafolatlagan va toʻrtinchi avlod inson huquqlarini hisobga olganini taʼkidladi. Jumladan, P moddasida „tabiiy resurslar, xususan ekin yerlari, oʻrmonlar va ichimlik suv manbalari, biologik xilma-xillik — ayniqsa mahalliy oʻsimlik va hayvon turlari — hamda madaniy boyliklar millatning umumiy merosi hisoblanadi; davlat va har bir shaxs ularni kelajak avlodlar uchun muhofaza qilish, asrash va saqlash majburiyatini oʻz zimmasiga oladi“ deyilgan. U ayniqsa suv taʼminoti masalasini va „suvlarni ifloslantirish“ning qanchalik kam koʻzli va nooqilona ekanlligini alohida taʼkidladi. Áder shuningdek Vengriyaning BMT Suv doʻstlari ish guruhida faol ishtirok etayotganini va Vengriya 2013-yilda Budapeshtda suv va sanitariya boʻyicha konferentsiya uyushtirishini maʼlum qildi.

U 2012-yil 6-dekabrda saylov tartiblari toʻgʻrisidagi qonun loyihasini dastlabki huquqiy koʻrib chiqish uchun Konstitutsiyaviy Sudga yoʻlladi. U 26-noyabrda parlament tomonidan qabul qilingan qonun loyihasi erkin va demokratik saylovlarni kafolatlashini bayonotida taʼkidladi. 2013-yil 3-yanvarda Sud qonun saylov huquqlarini asossiz ravishda cheklagan deb hukm chiqardi, chunki ovoz beruvchilarning saylovdan oldin roʻyxatdan oʻtish talabi barcha saylovchilarga nisbatan qoʻllanilgan edi. Natijada Antal Rogán hukumat 2014 yilgi parlament saylovlarida saylovchini oldindan roʻyxatdan oʻtkazishni joriy etmasligini eʼlon qildi.

2013-yil 13-martda Áder Vengriya Konstitutsiyasiga toʻrtinchi oʻzgartirishni imzolashini maʼlum qildi. U bu qarorni Vengriya Prezidenti sifatida Konstitutsiya unga yuklagan vazifalarni soʻzsiz bajarish vaʼdasiga asoslanib qabul qilganini bildirdi. „Bu konstitutsiyaviy oʻzgartirishni qonun sifatida imzolash va eʼlon qilish mening aniq konstitutsiyaviy burchimdir. Bu oʻzgartirishlar kimga yoqib kimga yoqmasligi va menga yoqish yoki yoqmasligidan qatʼi nazar“, — dedi u. Áder maktublar, xabarlar va „aqlli, baʼzan gʻazablangan va siyosiy jihatdan toʻyingan ekspert argumentlarini“ oʻqib chiqqanini aytdi. „Meni prezidentlik qasamimga mos keladigan yagona maqsad yoʻlladi: konstitutsiyaviy tartib va millat birligini ifodalash“, — dedi u. Shunga muvofiq, Áder 2013-yil 25-martda konstitutsiyaviy oʻzgartirishni imzoladi.

2013-yil iyunda Áder Serbiya milliy parlamentida Ikkinchi Jahon urushi davrida Voyevodinadagi tinch serb aholisiga qarshi vengrlar tomonidan sodir etilgan urush jinoyatlari uchun uzr soʻradi. Bir necha kun oldin serb qonun chiqaruvchilar 1944–45-yillardagi Vojvovinada sodir etilgan qirgʻinni va urush davridagi kollektiv ayblov tamoyili asosida qabul qilingan qarorlarni qoralagan deklaratsiya qabul qilgan edi. Áder shunday dedi: „Hech kim oʻsha jinoyatlarni yoʻqqa chiqara olmasa-da, biz hali ham oʻzaro kechirim soʻrashdan soʻng kechirishning yarashuvdan ham uzoqroqqa olib borishi mumkinligiga ishonamiz. Chunki bugungi vengrlar va bugungi serblar begunoh qurbonlar tomonida bir butun boʻlib turadi. Biz farzandlarimizga meros qilib qoldirmoqchi boʻlgan narsa hayot, adolat va hamkorlik — oʻlim, yolgʻon va nafrat emas“.