Nosiriddin Rabgʻuziy

Rabgʻuziy (taxallusi; asl ismsharifi Nosiriddin Burhoniddin oʻgʻli) (XIII asr oxiri — Xorazmning Rabotoʻgʻuz mavzei — XIV asr boshlari) — turkiy shoir.

Rabotoʻgʻuzda qozilik qilgan. Sharq xalqlari ogʻzaki ijodini, ayniqsa, rivoyatlarni, avliyo-anbiyolar toʻgʻrisidagi qissalarni chuqur oʻrgangan. Oʻzi ham koʻpgina ibratli hikoyatlar, qissalar yozgan. Turkiy xalqlar adabiyoti tarixida birinchilardan boʻlib nasrda rivoyatlardan hikoyat, hikoyatlardan qissa yaratishni boshlab bergan. Bizgacha „Qisasi Rabgʻuziy“ (1309—10) asarigina yetib kelgan. Asar musulmon moʻgʻul beklaridan Nosiriddin Toʻqbugʻaning topshirigʻi bilan yozilgan. Kitob turkiy tilda, asosan, nasrda, madhiyalar, baʼzi qissalarning xulosalari, lirik kechinmalar va xotima qismi esa nazmda yozilgan. Qurʼoni karimdagi baʼzi lavhalar, islomga oid boshqa kitoblardan va Abu Ishoq Nishopuriyning „Qisas ul-anbiyo“sidan ayrim faktlar asarga asos qilib olingan. Asar anʼanaviy hamd va naʼt bilan boshlanadi, soʻng uning yozilish sababi, muallif haqida maʼlumot beruvchi qisqa soʻzboshi, keyin esa qissalar keladi. Jami 72 qissadan iborat. Mavzu doirasiga koʻra, asar qissalari juda rang-barang. Olamdagi butun mavjudot egasi boʻlgan Allohni ulugʻlash, paygʻambarlar hayotiga doir lavhalarni eslash, kamtarinlik va takabburlik, ota-ona va farzand munosabatlari, erk va adolat mavzulari shular jumlasidandir. Qissalar hajmi turlicha: Mas, Yusuf haqidagi qissa salkam 100 sahifani tashkil kilsa, Lut haqidagi qissa bir necha sahifadangina iborat. Qissalarda real hayot voqealari bilan bogʻliq mavzular ham uchraydi. Qissalar bayonida, personajlar tasvirida xalq ogʻzaki ijodining bevosita taʼsiri seziladi. Asarda maʼrifiy-didaktik hikoyatlar ham mavjud (Luqmon hikoyasi va boshqalar), qissalardagi hikoyatlarga dunyoviy ruh ham singdirilgan (Yusuf qissasi va boshqalar). R.ning bu asari oʻzbek adabiyotida badiiy nasr yodgorligining yetuk namunasi hamda XIII—XIV asrlar eski oʻzbek adabiy tilini oʻrganishda asosiy manba sifatida ahamiyat kasb etadi. Qissaning XIV asrga oid eng qadimgi qoʻlyozmasi Tehronda Tehron universiteti markaziy kutubxonasida, XV asrga oid qoʻlyozmasi Londondagi Britaniya muzeyida, XVI asrda koʻchirilgan nusxasi Sankt-Peterburgda, XIX asrda koʻchirilgan qoʻlyozma, shuningdek, bosma nusxalari Oʻzbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik institutida (inv. № 1025, 7397, 1874) saqlanadi. Qissayi rabguziy oʻzbek soʻz sanatining ajoyib obidasi hisoblanadi. Unda anbiyolar-paygʻambarlar xayotidan hikoya qiluvchi qadimiy sharq qissa va afsonalarini qayta ishlab, manzarali lavxalar, jonli tasvirlar, xiyla pishiq his-hayojon, kechinmalarga boy obrazlar hosil etgan. Asarda etiqod va imonga sodiqlik, pok insoniy axloqning badnaflik, xirsiy xasad, qonxoʻrlik va noxaqliklar ustidan boʻlgan gʻalaba tasvirlangan.

• Qisasi Rabgʻuziy, 1—2-kitob, T., 1990-91.
• Oʻzbek adabiyoti tarixi [5 j.li], 1j., T., 1977.
• Habib Abdunazar.